در اقوام و مللى كه به زنجير استعمار كمونيستى كشيده شده اند، نابود سازند مع الوصف موفقيت آن ها در اين مبارزه ناچيز است و هنوز نتوانسته اند قلوب توده ها را از اين حس خالى كنند.

با اين كه تاكنون بيش از شصت و پنج سال از انقلاب كمونيستى در جماهير شوروى مى گذرد، هنوز حس مذهبى و توجه به معنويت، قدرت خود را در اعماق قلوب مردم شوروى حفظ كرده است و براى همين جهت در اين اواخر به مسلمانان و مسيحيان شوروى آزادى نسبى داده شده است كه تحت شرايطى، مراسم مذهبى را برگزار كنند.

حس مذهبى يا بعد چهارم روح انسان

اگر قرآن مجيد و احاديث پيشوايان اسلام، خداجويى را در انسان به صورت يك امر نهادى تلقى مى كنند كه با خلقت وى سرشته شده است، دانشمندان مغرب زمين بالأخص روان شناسان «حس مذهبى» را بعد چهارم روح انسان معرفى مى كنند.

اگر پيدايش نظريه نسبيت در غرب، فرضيه سه بعدى اجسام را در هم كوبيد و ثابت كرد كه اجسام علاوه بر ابعاد سه گانه (درازا و پهنا و ژرفا) بعد چهارمى به نام «زمان» دارند و اين بعد مانند سه بعد ديگر، با حقيقت جسم آميخته شده و هيچ جسمى در جهان خالى از زمان كه زاييده حركت و تحول است، نيست، هم چنين با كشف حس مذهبى در انسان و اين كه حس دينى يكى از عناصر اولى و ثابت و طبيعى روح انسان است، حصار ابعاد سه گانه روحى انسان درهم كوبيده شده و ثابت گرديد كه در روح و روان و سرشت انسانى، علاوه بر غرايز سه گانه معروف، حس ديگرى نيز وجود دارد به نام «حس مذهبى»، كه از نظر اصالت كمتر از غرايز ديگر نيست. اينك بيان هر يك از چهار غرايز به طور اجمال: