بنابر اين در سجده به اين معنا (اطاعت بى چون و چراى موجودات از اراده نافذ خداوند) كراهتى تصور نخواهد شد، زيرا اكراه در موردى به كار مى رود كه موجودى از خود، داراى اراده و اختيار باشد تا در مقابل ديگرى ابراز مقاومت كند، در صورتى كه هيچ موجودى بدون استمداد از قدرت خدا داراى وجود نيست تا چه رسد كه از خود اراده مخالفى داشته باشد و سجده در برابر عظمت خدا را مكروه بشمارد.

سجده با ميل و سجده با كراهت

مع الوصف مشاهده مى شود كه جمله (طوعاً وكرهاً) براى انسان و هر موجود ذى عقل، دو نوع سجده را ثابت مى كند; سجده اى از روى ميل و سجده اى از روى كراهت.

در اين صورت ناچاريم براى اين دو نوع سجده، تفسيرى برگزينيم و بگوييم: منظور از سجده با رغبت، پذيرشى است كه با طبع انسان و يا هر موجود ديگر موافق باشد; مانند رشد و نمو و گردش خون و ضربان قلب براى انسان و مقصود از سجده كراهتى، پذيرش يك سلسله رويدادهايى است كه با طبع موجود سازگار نباشد; مانند مرگ ها و بلاهايى كه انسان را پيش از وصول به پايان عمر، محكوم به نيستى مى سازد.

در قرآن مجيد در آيه ديگرى نيز لفظ هاى طوعاً و كرهاً درباره آسمان ها و زمين به كار رفته است و طبعاً مقصود همان است كه گفته شد. چنان كه مى فرمايد:

(...فَقالَ لَها وَللأَرضِ ائْتِيا طَوعاً أَوْ كَرهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعينَ).[١]

«به آسمان و زمين خطاب كرد (بياييد) و فرمان مرا در پذيرش هر

[١] فصلت (٤١) آيه ١١.