است كه حاكم بر جان و مال انسان مورد ولايت دارد و چون تمام انسان ها در پيشگاه خدا يكسان اند، از اين جهت هيچ كس بر هيچ كس بالذات چنين حقى و ولايت و سرپرستى ندارد، مگر خداى بزرگ كه همه چيز انسان از جان و مالش مخلوق او است و يا آن گروه كه خداوند به آنان ولايت دهد و آنان را واليان و حاكمان قانونى خود معرفى كند.

بنابر اين بايد گفت: حكومت به معناى «داشتن ولايت و حق فرمان دادن» از آن خدا است و يكى از مراتب توحيد به شمار مى رود وحقيقت «توحيد در حكومت» اين است كه تنها او را بايد حاكم بر مال و جان بشر بدانيم و بس.

آيات قرآن به گونه اى اين تحليل عقلى را پذيرفته و در اين زمينه مى فرمايد:

(...إِنِ الْحُكْمُ إِلاّللّهِ أَمَرَأَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ ذلِكَ الدِّينُ القَيِّم وَلكِنَّ أَكْثَر النّاسِ لا يَعْلَمُونَ).

«حكومت براى كس[١]ى جز خدا نيست، فرمان داده است كه فقط او را بپرستيم، اين است آيين استوار، ولى بيشتر مردم نمى دانند».

مقصود از جمله (إِنِ الحُكْمُ) در آيه همان حكومت و فرمان روايى است به شهادت اين كه بعداً درباره امر و نهى تشريعى سخن مى گويد و مى فرمايد:

(أَمَرَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ).

هرگز مقصود از آن، حكومت تكوينى كه همان تدبير و گردانندگى جهان است، نيست.

هرچند مقصود از آن در آيه ٦٧ همين سوره[٢] حكومت و ولايت تكوينى

[١] يوسف(١٢)آيه٤٠.
[٢] (...إِنِ الْحُكْمُ إِلاّ للّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُون)، از اين كه دستور مى دهد كه در زندگى بر او توكل كنيم مى توان حدس زد كه مقصود از آن، ولايت تكوينى خدا است كه بر جهان دارد و توكل با ولايت تكوينى مناسبت بيش ترى دارد.