توضيح داديم مفاد آن همان تدبير وكارگردانى و اداره امور جهان و آسمان و زمين است و هرگز آنان در اين مسئله اتّفاق نظر نداشتند. و اگر گروه روشن فكر جز خدا مدبرى قائل نبودند، گروه هاى ديگر به مدبرها و تدبيرهاى گوناگون معتقد بودند كه علاوه بر مدارك گذشته از خود آيات قرآن نيز استفاده مى شود.

ما نظر اين گروه را كه به زحمت مى توان با آنان تفاهم كرد، به آيات ياد شده در زير جلب مى كنيم تا روشن گردد دعوت خدا به توحيد در ربوبيت، به معناى توحيد در خالقيت نبوده است، بلكه توحيد در مديريت و كارگردانى است. و در ميان مشركان آن زمان گروهى بودند كه در مسئله توحيد در ربوبيت دچار لغزش بودند. و هرگز در اين آيات نمى توان «رب» را به معناى خالق و آفريننده تفسير كرد.

١. (قالَ بَلْ رَبّكُمْ رَبّ السَّماواتِ وَالأَرْض الَّذِى فَطَرهُنَّ...).[١]

«پروردگار شما، پروردگار آسمان ها و زمين است كه آن ها را آفريده است».

اگر مقصود از «رب» در اين آيه، خالق و آفريننده باشد، جمله (الّذى فَطَرهُنَّ) كاملاً زايد خواهد بود، به گواه اين كه اگر به جاى لفظ رب، لفظ خالق بگذاريد خواهيد ديد كه ديگر نيازى به جمله ياد شده نيست، به خلاف اين كه مقصود از رب، مدير و متصرف و كارگردان باشد; در اين صورت جمله ياد شده، مفاد خوبى خواهد داشت و به منزله تعليل جمله قبل خواهد بود و مى رساند كه آن كس كه آن ها را آفريده، همان نيز متصرف و مدبر آن ها است.

٢. (يا أَيُّهَا النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ...).[٢]

[١] انبياء(٢١)آيه ٥٦.

[٢] بقره(٢) آيه ٢١.