مكتب، عليت و سببيت تمام عوامل و علل محفوظ بوده و شرط تحقق يك پديده در گرو تحقق نظام علت و معلولى است كه بر جهان حكومت مى كند. ولى با اين اعتراف، اعتقاد داريم كه سبب مستقل و مؤثر بالذات كه باقى علل در پرتو وجود او و اراده و خواست او انجام وظيفه مى كنند، يكى بيش نيست و او خداست كه از هر نوع شرك در ذات و شرك در فعل پيراسته است.

مكتب اشعرى

در برابر مكتب اعتزال، مكتب افراطى ديگرى وجود دارد به نام مكتب اشعرى.

اين مكتب وجود هر نوع علتى را جز خدا انكار مى كند. به عقيده او خورشيد و آتش در ايجاد روشنايى وحرارت كوچك ترين تأثيرى ندارد، بلكه اراده الهى بر اين تعلق گرفته است كه پس از خورشيد، روشنايى و بعد از آتش، حرارتى پديد آيد.

اين نظريه افراطى با براهين علمى و فلسفى و صريح آيات قرآن در باره تأثير عوامل طبيعى مردود است. و بحث در بى پايگى اين انديشه را از نظر براهين فلسفى به وقت ديگر موكول مى كنيم. اكنون فقط در بطلان اين نظريه از نظر آيات قرآنى بحث مى كنيم.

در آيات زير به روشنى به تأثير علل طبيعى تصريح شده است:

١. (وَفِى الأَْرضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَجَنّاتٌ مِنْ أَعْنابوَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوانٌ وَغَيْرُ صِنْوان يُسْقى بِماء واحد وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْض فِى الأُكُلِ إِنَّ فى ذلِكَ لآيات لِقَوم يَعْقِلُونَ).[١]

«در زمين قطعاتى پيوسته و مختلف وجود دارد و در آن باغ هايى از

[١] رعد(١٣) آيه ٤.