به عقل و خرد بشر واگذار كرده است، ولى هرگاه پس از آگاهى از بررسى هاى فلسفى، كه به بينش انسان مايه مى بخشد، بار ديگر به قرآن مراجعه كنيم، خواهيم ديد كه اين كتاب، خداوند را با يك رشته صفاتى توصيف كرده كه هرگز با تركيب ذات، سازگار نيست.

در گذشته يادآور شديم كه آيات قرآن از نظر معنا، داراى ابعاد مختلفى است، ممكن است يك بعد از مفاد آيه در نظر اول به ذهن خطور كند، در حالى كه استخراج بعد دوم يا سوم از معانى آيه، به بينش هاى عميق و ژرف نيازمند باشد.

امام سجاد (عليه السلام) مى فرمايد:«خداوند مى دانست كه در آخر الزمان اقوام و گروه هاى ژرف نگرى پديد مى آيند (ومى خواهند مسائل مربوط به توحيد خدا را، با مقياس هاى دقيق علمى دريابند) از اين جهت سوره (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَد) و شش آيه از سوره حديد را فرو فرستاد و هركس غير از اين را بخواهد هلاك مى شود.[١]

بنابر اين در استخراج معارف مربوط به مبدأ و معاد از آيات قرآن، ما نبايد به نظرهاى نخست اكتفا كنيم، بلكه بايد با تقويت بينش و تلاش فكرى خود در اقيانوس معارف قرآن غور كنيم، آن گاه خواهيم ديد كه در اين غواصى چه گوهرهاى گران بهايى نصيب ما خواهد شد. از اين جهت در اين بخش به خاطر تقويت بينش خود، نخست مسئله بساطت و يا تركيب ذات و هم چنين مسئله توحيد صفات را از ديدگاه عقل بررسى مى كنيم، آن گاه آيات مربوط به اين بخش را با يك رشته احاديث راستين اسلامى مطرح مى نماييم.

[١] توحيد صدوق ٢٨٣ـ ٢٨٤: انّ اللّه عزّوجلّ علم انّه يكون في آخر الزمان أقوام متعمقون فأنزل اللّه عزّوجلّ (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَد) و الآيات من سورة الحديد إلى قوله: (وَهُوَ عليم بذات الصدور) فمن رام ما وراء هنالك، هلك.