منشور جاويد - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٥٥
مى توان گفت همين افراد، آسمان ها و زمين را آفريده اند؟ و به اين پرسش، با جمله (أَمْ خَلَقُوا السَّماوات والأَرض)اشاره شده است.
٤. براى آنان خدايى جز اللّه هست كه او را بپرستند. اين احتمال با جمله (أَم لَهُمْ إِله غير اللّه)بيان گرديده است.
اين ها احتمالاتى است كه قرآن در مقام رهبرى آنان به خداى يكتا، مطرح مى كند، و همه احتمالات در برابر وجدان بيدار و هوشيار محكوم است. پس چاره اى نيست كه به وجود خداى يكتا تن دهيم و لازمه عبوديت را درباره او رعايت كنيم.
بى پايگى احتمال نخست، بسيار روشن است، زيرا قانون «هر پديده اى، پديد آورنده اى دارد»، يك مسئله روشن است و سرشت آدمى و وجدان بيدار و تجربه و دليل عقل بر آن گواهى مى دهند، تا آن جا كه اگر كسى مدعى معلول بلا علت و پديده اى بدون پديد آورنده گردد، همه انسان ها بر گفتار او مى خندند. و برهان امكان و اين كه هر ممكنى به علتى نياز دارد پشتوانه آيه است.
بى پايگى احتمال دوم، دست كم از احتمال اول ندارد، زيرا پديده اى كه خود پديد آورنده خود باشد، به يك معنا به همان احتمال نخست بازگشت مى كند و آن اين كه پديده اى بدون پديد آورنده، خارج از درون خود به وجود آيد.
احتمال سوم، بى پايه تر از هر دو احتمال پيشين است و هرگز احدى از آنان مدعى آن نيست كه آسمان ها و زمين مصنوع آن ها باشد. در اين صورت قهراً پديد آورنده اى دارند و آن همان خدايى است كه با لفظ «اللّه» از او حكايت مى كنيم، و نياز مصنوع به صانع، مؤيد اين برهان است.
از بى پايگى احتمالات سه گانه مى توان چنين نتيجه گرفت: از آن جا كه