آياتى كه در قرآن بيان گر نشانه هاى او در جهان خلقت است، اگر ناظر به اثبات صانع باشد، متكى بر برهان نظام است، زيرا اگر هر نوعى از انواع جهان، و يا برگى از برگ هاى درختان، ويا ذره اى از ذرات جهان بيان گر علم و قدرت و اراده و حكمت اوست، قهراً گواه روشن بر اصل وجود او نيز مى باشد. و مشروح اين قسمت را در محل خود خواهيد خواند.

پيشوايان مذهبى، مخصوصاً امام صادق (عليه السلام)، در مناظرات خود با مادى هاى عصر خويش، روى برهان نظم تكيه مى كردند. و مجموع گفتار امام ششم، پيرامون اين برهان، در كتاب توحيد مفضل، كه املاى امام و نگارش مفضل است، آمده و اين كتاب مكرر چاپ شده است.[٢]

٦. برهان محاسبه احتمالات

اين برهان، ابتكار دانشمندان مغرب زمين است و از ميان آنان، دانشمند معروف آمريكايى آن را، در كتاب خود به نام «راز آفرينش» به روشنى پرورش داده است واين كتاب جز تحليل برهان نظم و تبيين، كه صورت علمى آن، چيز ديگرى را تعقيب نمى كند. خلاصه آن اين است:

استقرار حيات در اين كره خاكى، در گرو پيدايش عوامل بى شمار و

[١] اين سه عبارت متخذ از قرآن است و اين كتاب به هنگام بيان نشانه هاى قدرت و علم خدا، سخن خود را با جمله هاى (أُولوا الأَلْباب)، (قوم يتفكّرون) و (قوم يتذكَّرون) ختم مى كند از اين جهت ما نيز اين سه تعبير را در اين جا آورديم.
[٢] مرحوم علامه مجلسى مجموع رساله توحيد مفضل را در بحار الأنوار، ج٢، ص ٥٧ـ ١٥١ نقل كرده است.