١. عارفان و اصحاب سير و سلوك از طريق رياضت و تصفيه نفس از آلايش، ضمير را آنچنان صاف و شفاف مى سازند كه اين حقيقت بر قلوب آنان منعكس مى گردد، و «نطق آب و خاك و گِل» را به گونه اى احساس مى كنند، هر چند ديگران از چنين حس و دركى محرومند.

٢. فلاسفه از طريق برهان فلسفى به آن پى برده و گسترش شعور را، نتيجه دو اصل «اصالت وجودى» و « اشتراك حقيقت آن» مى دانند، همچنان كه برهان آن را در آغاز بخش يادآور شديم.

٣. پيروان وحى و شريعت مداران، با بررسى آيات قرآنى، به اين حقيقت پى برده اند و آياتى كه بر اين گواهى مى دهد در آغاز بحث مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.

٤. پيروان مكتب تجربه و اينكه همه حقايق بايد در بوته آزمايش قرار گيرد، از طريق آزمون، به آن راه يافته اند، همچنان كه تجربه دانشمندان علوم طبيعى بر آن گواهى داد، واميد است كه با گذشت زمان و در پرتو آزمون هاى گوناگون اين حقيقت قرآنى تجلى بيشترى پيدا كند.

اصولاً ابتكار «صدر المتألهين» در ابداع سيستم جديد فلسفى در اين خلاصه مى شود كه مرجع «مشارب سه گانه» عرفان، فلسفه، وحى را يكى قرار داد، و هر نوع انديشه تضاد و اختلاف ميان آنها را با افكار بلند خود، از ميان برداشت خوشبختانه، در مسأله مورد بحث مرجع«مشارب چهارگانه» (به اضافه