چهار پايان در چراگاه ها، درندگان در بيابان ها، پرندگان در آشيانه ها تو را تسبيح مى گويند، دريا با امواج متلاطم خود، ماهيان در ميان آن ها، تو را تنزيه مى نمايند».

در صحيفه سجاديه چنين مى خوانيم: امام سجاد (عليه السلام) موقع رؤيت هلال، آن را با جمله هاى زير مخاطب مى ساخت.

«أيّها الخلق المطيع الدائب السريع المتردد فى منازل التقدير[١];

اى آفريده فرمان بردار تندرو كه پيوسته در منازلى كه بر تو اندازه گيرى شده است، تردد مى كنيد».

با وجود اين آيات و روايات كه شعور و ادراك را در سراسر موجودات جهان حاكم مى داند، بايد در تفسير تسبيح موجودات، نظريه مرحوم صدر المتألهين را برگزيد و گفت: اين تسبيح، تسبيح واقعى است و موجودات جهان به زبان ويژه خود، خدا را تسبيح مى گويند، نه با زبان حال، به گونه اى كه در نظريه هاى پيشين وجود داشت.

دليل عقلى بر اين نظر

اين نظر را مى توان با دليل عقلى و اصول «حكمت متعالى»[٢] نيز ثابت نمود و خلاصه آن اين است: وجود و هستى، در هر مرتبه اى با علم و شعور و درك و آگاهى ملازم است و هر چيزى كه سهمى از وجود و هستى دارد به همان اندازه از علم و شعور سهمى خواهد داشت، و دلايل فلسفى اين نظر را كاملاً تأييد مى كند و پايه برهان فلسفى آن را دو چيز تشكيل مى دهد.

١. در جهان هستى، آن چه اصيل و سرچشمه آثار و كمالات است

[١] صحيفه سجاديه، دعاى ٤٣.
[٢] حكمت متعالى همان فلسفه صدر المتألهين است كه براى خود در فلسفه اسلامى، مكتب ويژه اى دارد.