اكنون كه سخن به اين جا منتهى گرديد، لازم است اين حقيقت قرآنى را از تدبر در آياتى كه پيرامون علم و شعور تمام موجودات وارد شده است به دست آوريم، زيرا اگر قرآن همه موجودات جهان را تسبيح گو و ثنا خوان معرفى مى كند، از طرف ديگر تمام ذرات جهان را، شاعر، آگاه، گوش و هوش قلمداد مى نمايد. هرگاه آيات اين دو بخش را كنار هم قرار دهيم، قطعاً نظريه صدر المتألهين به روشن ترين وجه ثابت خواهد شد. اينك آياتى را كه بر شعور و درك موجودات جهان گواهى مى دهد از نظر مى گذرانيم.

وجود شعور در تمام موجودات جهان

اين نظريه را مى توان از دو راه ثابت كرد:

١.آياتى كه بر وجود شعور در تمام موجودات جهان اعم از جان دار وغيره گواهى مى دهند.

٢. دلايل عقلى كه وجود شعور را در تمام ذرات جهان ثابت مى كند. اينك راه نخست:

قرآن،به روشنى گواهى مى دهد كه مورچگان از شعور خاصى برخوردارند، زيرا هنگامى كه سليمان با سپاهيان خود از بيابانى عبور مى كرد، مورچه اى به مورچگان بيابان، كه بيم آن مى رفت همگى زيرا پاى سليمان و سپاهيان او از بين بروند، ندا در داد و گفت:

١.(...يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ).[١]

«مورچگان! به لانه هاى خود پناه ببريد تا سليمان و سپاهيان او شماها را نابود نكنند، در حالى كه آنان متوجه نيستند».

[١] نمل(٢٧) آيه ١٨.