زير نظر يك آفريدگار به وجود آمده است و هيچ كس جز او در پديد آوردن هستى دخالت نداشته و اثر و نظام يگانه، حاكى از وحدت مؤثر و نبودن هر نوع شريك براى او است. از اين جهت وحدت نظام، خدا را از شرك، تنزيه و تقديس مى كند.

خلاصه همان طور كه حكومتِ نظم و قانونِ واحدِ بر مجموع جهان آفرينش، گواهى مى دهد كه ناظم يگانه اى بر جهان حكومت مى كند، هم چنين اسرار دقيق و اندازه گيرى شده موجودات، حاكى است كه آفريدگار آن ها دانا و توانا است.

اين نظريه كه مورد اعتماد بسيارى از مفسران است، از جهاتى قابل دقت و ملاحظه است:

١. اگر مقصود خدا از تسبيح تمام موجودات جهان، اين باشد كه در اين نظر آمده است اين حقيقتى است كه همه آن را درك مى كنند و مى فهمند، ديگر جا ندارد كه قرآن بفرمايد: (وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ) [١] «شما تسبيح آن ها را نمى فهميد». زيرا اين نوع تنزيه را هر فردى به فراخور حال خود درك كرده و مى فهمد.

برخى براى اصلاح اين نظريه، ناچار شدند كه جمله (لا تَفْقَهُون) را به معناى عدم توجه بگيرند و بگويند كه اكثر مردم به اين مطلب توجه ندارند و يا اين كه بگويند: عظمت دلالت موجودات بر تنزيه خدا، به قدرى عظيم است كه انسان به اندازه واقعى آن واقف نمى گردد. ولى ناگفته پيداست كه توجيه مزبور براى جمله فوق، خلاف ظاهر آن است و اگر منظور خدا اين بود، مناسب بود بفرمايد: «وأنتم عنه غافلون» يا جمله اى مانند آن.

[١] اسراء (١٧) آيه ٤٤.