مردم در قيامت آشكار مى‌گردد و پاكى و ناپاكى از سيماى خوبان و بدان بازشناخته مى‌گردد. قيامت، هنگامه حسرت و ندامت است؛ زيرا چون آدميان به عرصه قيامت درمى‌آيند و از اوضاع آن آگاه مى‌گردند، درمى‌يابند كه توشه شايسته و بايسته‌اى براى آن همراه نياورده‌اند و عمر خويش به غفلت گذرانيده‌اند (مريم، ٣٩). قيامت، روزى است كه نه مال آدمى نفعى مى‌بخشد و نه زن و فرزند او به فريادش مى‌رسند.

تنها قلب پاك از شرك و نفاق و منزّه از زشتى و گناه است كه سود مى‌بخشد (شعراء/ ٨٨ و ٨٩). در آن روز مردم با نفخ صور اسرافيل به زندگى بازمى‌آيند و در آستان الهى حضور مى‌يابند و چونان به هراس مى‌افتند كه به ذلّت مى‌افتند (قمر/ ٦ و ٧) و همانند پروانگان، سرگردان و پراكنده مى‌شوند (قارعه/ ٤ و ٥). در قيامت، هر كس در پى نجات خويش است و از ديگران غافل مى‌ماند (حج/ ٢). مردم ناگهان به خود مى‌آيند و درمى‌يابند كه قيامت به پا شده است و هر كس در انديشه كِشته خويش فرو مى‌رود و خود را رهين آن مى‌بيند (مدّثّر/ ٧٤) همه مردم- جز پيامبران و اولياى الهى- انگشت ندامت و حسرت به دندان مى‌گيرند و در غم و اندوهى بى‌پايان فرو مى‌روند. برادر از برادر مى‌گريزد و مادر، فرزند دلبند خويش را وامى‌گذارد و پسر در ديده پدر، بى‌مقدار مى‌شود (عبس/ ٣٣- ٤٢). مواقف پنجاه‌گانه بر پا مى‌گردد و در زمانى دراز به قدر پنجاه هزار سال، به حساب آدميان رسيدگى مى‌شود.

***

معاد جسمانى: حيات جسمانى در جهان آخرت‌

كلمه «معاد» را معانى متعدّدى است:

برگرديدن، بازگشتن، رد كردن، بازگردانيدن، بازگشتگاه، آن جهان، رستاخيز و مقابل معاش. نزد متكلّمان، معاد به معناى حشر است و آن بر دو نوع است: جسمانى و روحانى. معاد جسمانى از ضروريّات دين است و منكر آن از دين بيرون است (المعاد فى الكتاب و السّنة، ٢٢٧- ٢٢٣؛ القول السّديد فى شرح التّجريد، ٣٨٤؛ معاد از ديدگاه قرآن، حديث‌، فلسفه‌، ١٨٨٨). انسان مركّب از روح و بدن است. با پايان يافتن عمر دنيايى به عالم برزخ مى‌رود. چون قيامت‌