ديگر نيز هست كه بر كردار او گواهى مى‌دهد (ق/ ٢١). پنجمين شاهد قيامت، زمين است؛ يعنى مكانى كه انسان كار نيك يا بد خويش را در آنجا انجام داده است (زلزال/ ٤). در پاره‌اى احاديث آمده است كه هر جا مى‌رسيد، در آنجا نماز بگزاريد كه در قيامت بر نماز شما گواهى مى‌دهد (بحارالانوار، ٧/ ٣١٨). امّا زمين چگونه بر اعمال آدمى گواهى مى‌دهد؟ برخى دانشمندان ظاهر آيه را پذيرفته و بر آن رفته‌اند كه به روز قيامت، زمين به فرمان خدا تكلّم مى‌كند. برخى ديگر معتقدند كه خداوند، در زمين امواج صوتى مى‌آفريند و در حقيقت، متكلّم، خدا است. برخى ديگر بر آن رفته‌اند كه مراد، تكلّم نيست؛ بلكه ظهور و بروز آثار اعمال آدمى است.

با توجّه به مجموع آيات و روايات، تفسير نخست نزديك‌تر به حقيقت مى‌نمايد (پيام قرآن‌، ٦/ ١٥٧ و ١٥٨). ششمين شاهد قيامت، زمان است. از حضرت على (ع) نقل كرده‌اند كه هر روز كه آغاز مى‌شود، به انسان هشدار مى‌دهد و مى‌گويد، من روزى نو هستم و گواه اعمال تو به روز قيامت (تفسير نور الثقلين‌، ٧/ ١٢٣). هفتمين شاهد قيامت، اعضا و جوارح بدن انسان است (فصلّت/ ٢٠؛ نور/ ٢٤). هر عضوى، خود، مى‌گويد كه چه كرده است؛ امّا گواهى اعضاى بدن تنها براى گناهكارانى است كه بايد گرفتار عذاب شوند و براى مؤمنان انجام نمى‌پذيرد (بحارالانوار، ٨/ ٣١٨؛ معاد، ٢١٥). اينكه اعضاى بدن چگونه گواهى مى‌دهند، از آيات و روايات برمى‌آيد كه خداوند گونه‌اى توانايى و شعور به آنها مى‌بخشد تا به سخن آيند و آنچه را انجام داده‌اند، بازگويند (پيام قرآن‌، ٦/ ١٥٤). هشتمين شاهد قيامت، خود اعمال آدمى است. اعمال آدمى در قيامت، تجسّم (تجسّم اعمال) مى‌يابند و در پيش او نمودار مى‌شوند؛ چنان كه در روايت است كه قرآن در قيامت به زيباترين صورت ظهور مى‌يابد و بدين سان، به سود كسى كه او را تلاوت كرده و بدان عمل نموده است، گواهى مى‌دهد (الاصول من الكافى‌، ٢/ ٤٣٧).

شرط شهادت آن است كه شاهد، نخست عمل را ببيند و به آن علم بيابد و آن گاه بر اساس ديده‌ها گواهى دهد. اين نشان مى‌دهد كه شاهدان قيامت، در دنيا ناظر اعمال بندگانند وگرنه شهادت آنها وجهى نداشت. در اينكه خداوند همواره‌