راز و نياز. پيوسته اين حديث پيامبر ٦ را بر زبان داشت كه «هر كس نماز شب بگزارد، چهره‌اش در روز زيبا و نورانى گردد.» (علل الشّرائع‌، ٢/ ٣٦٣) فروتنى امام محمّد تقى (ع) از صفات برجسته او است.

در برخورد با مردم بسيار متواضع و مهربان بود و مى‌فرمود: «فروتنى، زينت و شرافت حسب و نسب است.» (بحارالانوار، ٧٧/ ١٣٣) جود و بخشش او زبانزد همه بود و امروزه نيز آن امام (ع) را بدين صفت مى‌شناسند و بدين روى از القاب مشهورش «جواد الائمّه» است. هر كس نيازى بدو مى‌آورد، حاجت روا بازمى‌گشت (بحارالانوار، ٥٠/ ١٠٢ و ١٠٣). آنچه از موقوفات بنى‌هاشم و پدران معصومش به دست مى‌آورد، ميان نيازمندان تقسيم مى‌كرد (زندگانى امام جواد، ٤٤).

امامت:

شيخ مفيد نوشته است كه حضرت رضا (ع) از دنيا رفت و سراغ نداريم فرزندى از او مانده باشد جز پسر ارجمندش، ابوجعفر محمّد (ع) كه پس از او امامت را به دست گرفت (مصنّفات الشّيخ المفيد، ١١/ ٢٧١). همچنين، از امام رضا (ع) نقل كرده‌اند كه به صراحت فرزند گرامى خويش حضرت محمد تقى (ع) را به وصايت و امامت خوانده است (الاصول من الكافى‌، ١/ ٣٢٢؛ عيون اخبار الرّضا، ٢/ ٢٤٢).

افزون بر اين، برترى آشكار امام محمّد تقى (ع) بر مردم روزگار خويش دليلى ديگر بر امامت او است (اعلام الورى‌، ٣٣٥).

روزگار امامت:

امام محمّد تقى (ع) از سال ٢٠٣ تا ٢٢٠ ه. امامت كرد. خلفاى معاصر آن امام همام (ع) عبارت‌اند از:

مأمون و معتصم (اعيان الشّيعه‌، ٢/ ٣٢).

مهم‌ترين برنامه امامت امام محمّد تقى (ع) ادامه راه پدر و پى جستن برنامه‌هاى ايشان براى گسترش مذهب تشيّع و هدايت امّت بود. نخستين گام امام (ع) در اين راه آن بود كه پايتخت عبّاسيان را ترك جست و به مدينه رفت. اين كار به معناى ردّ مشروعيّت حكومت عبّاسى و گونه‌اى مقابله با آن تلقّى مى‌گشت.

با حضور امام (ع) در مدينه، فقيهان و عالمان بسيارى پيرامونش گرد آمدند و از محضرش كسب فيض كردند. امام (ع) براى پيگيرى برنامه‌هاى خود، دانشمندانى را به بلاد اسلامى گسيل كرد كه با عنوان «ثقات» مشهورند. آنان وظيفه داشتند مردم را از علوم آل محمّد (ع) بهره‌مند سازند و تعاليم اصيل دينى را بگسترانند