بدين سان، مى‌توان دوران امامت امام رضا (ع) را به دو دوره پيش و پس از ولايت‌عهدى تقسيم كرد. مدت امامت ايشان پيش از پذيرش ولايت عهدى، هفده سال بود كه ده سال از اين سال‌ها را در عصر هارون، پنج سال را در عصر امين و دو سال را در عهد مأمون و در مدينه سپرى كرد. چون پدر گرامى‌اش به شهادت رسيد، در مدينه بود و رسيدگى به امور شيعيان را آغاز كرد. شاگردان پدر را پيرامون خويش گرد آورد و به تعليم معارف ناب دينى پرداخت. در اين سال‌ها شيعيان بهره‌ها از او برگرفتند و هدايت‌ها يافتند و معارف دينى نشو و قوام و دوام پيدا كردند.

شخصيّت ممتاز و برجسته امام در مدينه چنان جلوه مى‌نمود كه سراسر حجاز آن روزگار در همه مسائل مادّى و معنوى خويش از او مدد مى‌گرفت. يكى از فعّاليّت‌هاى امام (ع) در اين دوران آن بود كه به شهرهاى متعدّدى سفر كرد و مردم را به ديدار خويش برخوردار ساخت. آن امام همام (ع)، پيش از سفر، كسانى را به مقصد مى‌فرستاد تا مردم را آگاه كنند و مقدمات سفر را آماده سازند. اين تدبير امام موجب مى‌گشت كه كسان بيش‌ترى از وجود امام بهره‌مند شوند و از آن سو نيز حكومت به هراسى بيش‌تر افتد (پيشوايان‌، ٢٢٨). ولايت‌عهدى امام رضا (ع) سه سال (٢٠٣- ٢٠١ ه) طول كشيد كه همه آن در عصر مأمون بود. مأمون براى فريب مردم و در حقيقت نظارت بيش‌تر بر امام (ع)، ايشان را به پايتخت خويش آورد و واداشت تا منصب ولايت‌عهدى را بپذيرد (مقاتل الطّالبيّين‌، ٥٦٣). مأمون از اين كار چند هدف را پى مى‌جست: الف.

راضى ساختن شيعيان؛ ب. فروكش ساختن قيام‌هاى علويان؛ ج. استوار كردن پايه‌هاى حكومت خويش از گذر ربط آن به امام رضا (ع)؛ د. ترساندن و تنبيه عبّاسيان متمرّد؛ ه. لكه‌دار ساختن شخصيّت معنوى امام (ع) به آلودگى‌هاى حكومت (شيعه در اسلام‌، ٢١٢؛ تحليلى از زندگانى امام رضا، ١٠٠- ٩٨). هر چند امام رضا (ع) چاره‌اى جز پذيرفتن ولايت‌عهدى در پيش نداشت، امّا شرطهايى براى آن نهاد كه مأمون را در رسيدن به اهداف خويش ناكام ساختند. شرطهاى امام (ع) اين بود كه: ١. در امر و نهى حكومت دخالت نكند؛ ٢. فتوا ندهد؛ ٣. قضاوت نكند؛