فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٣٩ - حج نيابتى
كه حج بر او استقرار يافته، امّا به دليل پيرى يا بيمارى توانايى جسمى خود را براى هميشه از دست داده، واجب است؛ بلكه بنابر قول برخى در صورت عدم استقرار حج نيز با داشتن تمكّن مالى براى نايب گرفتن، حكم چنين است. در اينكه وجوب نيابت به حَجّة الاسلام( --> حجة الاسلام)اختصاص دارد يا شامل حج واجب با نذر يا به سبب باطل شدن حج پيشين هم مىشود، اختلاف است. بنابر تصريح برخى، وجوب نيابت، فورى است و تأخير آن جايز نيست.(١)
شرايط نايب:عقل، ايمان (دوازده امامى بودن)، مشغول نبودن ذمّه نايب به حجّ واجب و بنابر قول مشهور، بلوغ در نايب شرط است. بنابر اين، نيابت ديوانه، كودك يا كافر يا مخالف و يا كسى كه حج واجب بر ذمّه دارد، صحيح نيست. البته كسى كه حج واجب بر ذمّه او است، چنانچه به سبب نداشتن مال، توان انجام دادن آن را نداشته باشد، مىتواند حج نيابتى به جا آورد، ليكن در صورت وجوب حج بر او، اگر حج نيابتى بگزارد، بنابر مشهور باطل است. برخى، در اين صورت حج را صحيح و تنها اجاره را باطل دانستهاند. در نتيجه با انجام دادن حجّ، ذمّه منوب عنه برى مىشود، ليكن نايب مستحق اجرت نخواهد بود.(٢)
بنابر قول مشهور، همسان بودن نايب و منوب عنه از نظر جنسيت شرط صحّت نيابت نيست. از برخى قدما عدم جواز نيابت زن صروره (زنى كه نخستين بار حج مىگزارد) مطلقا يا تنها براى مردان، نقل شده است. البته نيابت صروره، بويژه زن بنابر مشهور مكروه است.(٣)
شرايط منوب عنه:در منوب عنه اسلام شرط است. از اين رو، نيابت از كافر صحيح نيست. و نيز در حج واجب شرط است كه منوب عنه، مرده يا زنده ناتوان از به جا آوردن حج باشد. بنابر اين، نيابت از انسان زنده توانا بر انجام دادن حج، صحيح نيست. برخى، ايمان (دوازده امامى بودن) را نيز در منوب عنه شرط صحّت نيابت دانستهاند، مگر اينكه منوب عنه پدر نايب باشد كه از نظر برخى، پدر از شرط ايمان مستثنا است.