فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٠٦ - جمع
ازدواج با دختر خواهر يا دختر برادرِ زوجه، بدون اذن وى بنابر مشهور حرام است.(٥)
جمع بين مادر و دختر او در ازدواج حرام است(٦)(--> ربيبه).
جمع به معناى دوم، اصطلاحى در علم صَرف مىباشد كه به مناسبت در بابهاى وقف، وصيّت و اقرار به كار رفته است.
به قول مشهور صرفيان، كمترين مصداق جمع سه است. برخى، اقلّ جمع را دو دانستهاند.(٧)اختلاف ياد شده در فقه نيز راه يافته است. به عنوان نمونه اين مسئله مطرح است كه هرگاه فردى، مالى را براى فقراى محلهاش وصيّت كند، بين كسانى كه توزيع آن را بين همه فقرا لازم نمىدانند، اختلاف است كه حداقل افرادى كه بايد مال بين آنان توزيع شود، چند نفرند؟ كسانى كه اقل جمع را سه دانستهاند، گفتهاند: واجب است از ثلث مال ميّت، حداقل به سه نفر داده شود؛ اما كسانى كه اقل جمع را دو دانستهاند، توزيع بين دو نفر را نيز كافى دانستهاند.(٨)
همچنين كسى كه اقرار كند بر عهدهاش دراهمى است، در صورت تفسير آن به دو درهم، بنابر قول دوم ـ كه اقل جمع را دو مىداند ـ از او پذيرفته مىشود و در صورت عدم تفسير، كلام وى بر اقل جمع حمل مىشود.(٩)
در علم صرف براى جمع اقسامى، از جمله جمع قلّه و كثره ذكر شده است. جمع قلّه ـ كه وزنهاى مشهور آن «اَفْعُل»، «اَفْعِلَه»، «اَفعال» و «فِعْلَه» است ـ جمعى است كه بر معدود سه تا ده دلالت مىكند.(١٠)
به تصريح برخى فقها در حمل جمع بر اقلّ آن (سه يا دو) به گواهى عرف، فرقى بين جمع قلّه و كثره نيست؛ هرچند عالمان صرفى بين آن دو تفاوت قائل شدهاند.(١١)
از جمع به معناى سوم، در اصول فقه، بحث تعادل و تراجيح سخن گفتهاند.
بين دو روايتِ به ظاهر متعارض، در صورت امكان جمع از نظر عرف، جمع و تعارض برطرف مىشود(--> جمع عرفى)و در صورت عدم قرينه عرفى يا لفظى بر جمع، جمع پذيرفته نيست و به قواعد باب تعارض رجوع مىشود(--> تعادل و تراجيح). جمع غير مقبول، جمع تبرّعى ناميده شده است(--> جمع تبرّعى).