فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٦٧٣ - ديات
ابرا كند، كه در اين صورت بنابر قول مشهور ـ بلكه ادعاى اجماع شده ـ ضامن نخواهد بود. برخى، در صورت حاذق بودن پزشك و كوتاهى نكردن وى در معالجه و اذن دادن بيمارِ بالغ و عاقل به مداواى او، پزشك را ضامن ندانستهاند، هرچند قبل از درمان از ضمان تبرّى نجسته باشد.(٤)
چنانچه كسى ناگهانى بر سر بيمار، كودك، ديوانه يا غافلِ بالغ فرياد زند و بر اثر آن، طرف بميرد، فرياد زننده ضامن ديه است؛ ليكن در اينكه ديه بر عهده فرياد زننده است يا عاقله وى، اختلاف است.(٥)
٢. تسبيب در جنايت:و آن عبارت است از وارد كردن جنايت بر ديگرى به طور غير مستقيم، با فراهم كردن مقدمات آن، به گونهاى كه اگر آن مقدمات نمىبود تلف رخ نمىداد، هرچند علّت مستقيم تلف چيزى ديگر است، مانند كندن چاه در مسير آمد و شد مردم كه فردى بر اثر لغزيدن در آن بيفتد و بميرد يا عضوى از او تلف شود. در اين صورت، كَننده چاه ضامن است(٦)( --> تسبيب).
٣. اجتماع اسباب ضمان:چنانچه دو سبب با هم اجتماع كنند، مانند كندن چاه در محلّ غير مجاز از سوى فردى و گذاشتن سنگ در نزديكى آن توسط فردى ديگر و برخورد كردن فرد سوم با سنگ و افتادن در چاه و مردن، بنابر اشهر، آن كه ايجاد كننده سبب مقدم در تأثير مىباشد، ضامن است، كه در مثال، گذارنده سنگ خواهد بود.(٧)
اگر مباشر و سبب با هم اجتماع كنند، در صورتى كه هر دو مساوى باشند يا مباشر قوى باشد، مباشر ضامن است، مانند اينكه كسى چاهى بكند و كسى ديگر، شخص سومى را در آن بيفكند، كه در اين صورت، شخص دوم ضامن است. اگر مباشر ضعيف و مسبِّب قوى باشد، بنابر قول مشهور مسبِّب ضامن است، مانند اينكه كسى در محلّ غير مجاز چاهى بكند و سرش را بپوشاند و شخص دوم ندانسته فردى ديگر را هُل دهد و بر اثر آن، وى در چاه بيفتد و بميرد.(٨)
اندازهها و انواع ديه:
الف. ديه جان:در شريعت براى ارتكاب قتل شش نوع ديه مقرّر شده است: