فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٥٢ - جهل
در اين گونه موارد ارشاد جاهل واجب است( --> ارشاد).
انكار اصول اعتقادى يا ضرورى دين از روى جهل:انكار خدا يا توحيد و يا رسالت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله، هرچند از روى جهل، موجب كفر است؛ ليكن در اينكه انكار ضرورى دين ـ جز اصول اعتقادى ياد شده ـ سببى مستقل براى كفر است يا در صورتى كه به انكار خدا يا توحيد و يا رسالت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله برگردد، اختلاف است. بنابر قول دوم، انكار ضرورى دين از روى جهل ـ به جهت عدم برگشت آن به انكار يكى از سه امر ياد شده ـ موجب كفر نخواهد شد؛ بر خلاف قول نخست(٤)( --> ضرورى).
اقسام جهل:جهل يا نسبت به حكم شرعى است، مانند جهل به وجوب قرائت سوره در نماز و يا نسبت به موضوع آن، مانند جهل به نجس بودن لباس در نماز. جهل به حكم نيز يا از روى قصور است و يا ناشى از تقصير.
جاهل قاصر، جاهلى را گويند كه در جهل خود معذور است، مانند جاهلى كه به جهل خود التفات دارد، ليكن امكان بر طرف كردن جهل و پرسيدن برايش فراهم نيست، و يا اصولا التفاتى به جهل خود ندارد و در نتيجه، عمل خود را صحيح مىپندارد و يا مجتهدى كه در استنباط كوتاهى نكرده و با استناد به دليل معتبر اجتهادى فتوا داده است، ليكن در واقع در استنباط و در نتيجه در فتواى خود اشتباه كرده است؛ همچنين مقلدان آن مجتهد كه براساس فتواى او عمل كردهاند.
جاهل مقصّر جاهلى را گويند كه در جهل خود معذور نيست، مانند جاهلى كه به جهل خود التفات دارد و با فراهم بودن اسباب تعلّم و رفع جهل، در رفع آن نمىكوشد.(٥)
معذور بودن جاهل:جاهل به موضوع و نيز جاهل به حكم از روى قصور معذورند و بر جهل خود كيفر نمىشوند؛ بر خلاف جاهل به حكم از روى تقصير، كه حكم عامد (كسى كه با علم و به عمد كارى را انجام مىدهد) را دارد و بر ترك واجب يا فعل حرام كيفر مىشود.(٦)