و ايشان را هم به هلاكت رسانده‌اى، واى بر تو اى قتاده، اين آيه در حق كسى است كه با توشه و مركب و كرايه حلال به قصد زيارت كعبه برون آيد و به حق ما آشنا باشد و در دل، عشق ما را داشته باشد چنان كه خداوند مى‌فرمايد: ... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ‌ ...[١] و مقصود ابراهيم عليه السّلام زيارت كعبه نبود و گر نه مى‌گفت: «اليه». پس بخدا سوگند ماييم مقصود از دعاى ابراهيم عليه السّلام كه هر كه در دل هواى ما كند حج او پذيرفته است و الّا خير.

اى قتاده! هر كس چنين باشد در روز رستخيز از عذاب دوزخ ايمن باشد. قتاده گفت:

از همين رو من هم آيه را اين چنين تفسير نمى‌كنم. امام عليه السّلام فرمود: واى بر تو اى قتاده، همانا قرآن را آن كسى فهمد كه به او خطاب شده.

نگه داشتن خلايق در روز رستاخيز براى حساب‌

[٤٨٦] امام باقر عليه السّلام مى‌فرمايد: پيامبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود كه: روح الامين به من خبر داد كه آن خدايى كه جز او خدايى نيست هنگامى كه خلايق را در رستخيز نگاه دارد و نخستين و واپسين ايشان را گرد هم آورد در آن هنگام است كه جهنم را با هزار مهار بياورند و هر مهارى صد هزار فرشته خشن گرفته است و آن را بانگ و ناله و فريادى است، و ناله‌اى زند كه اگر خداى متعال عذاب آن را تا پايان حساب عقب نينداخته بود همه را از ميان مى‌برد. آن گاه از جهنم زبانه‌اى كشيده شود كه همه خلايق را خواه نيكوكار يا بدكار در برگيرد. در آن هنگام بنده‌اى نيست و نه فرشته‌اى و پيامبرى مگر آنكه فرياد زند:

پروردگارا! مرا، مرا [نجات بده‌] و تنها تويى كه مى‌گويى: پروردگارا! امتم را، امتم را.

سپس بر روى آن پلى بنهند كه از مو باريكتر و از شمشير تيزتر است، و بر آن پل سه بازداشتگاه قرار دارد. بر روى بازداشتگاه نخست امانتدارى و رحمت قرار دارد، و روى دومى نماز، و روى سومى حسابى كه خود پروردگار جهانيان كه معبودى جز او نيست‌

[١]« و دلهاى مردم را چنان كن كه هواى آنها كند»( سوره ابراهيم/ آيه ٣٧).