پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١١٠ - مسلمانان قبل از صلح با معاويه

عثمان، از شكل گرفتن قدرت اقتصادى اسلام جلوگيرى به عمل آورده و در مراكز و دستگاه‌هاى حكومتى راه يافتند و معاويه از زمان عمر طى دوران فرمانروائى خود بر شام، توانست جامعه‌اى بر مبناى هوس‌هاى نفسانى كينه توزانه‌اش نسبت به اسلام و پيامبر و اهل بيتش ايجاد نمايد. معاويه و پدرش كه پدر بزرگ، دايى و برادرش را در نبرد بر ضد اسلام قبل از فتح مكه از دست داده بود، در روز فتح، خوار و شكست خورده و وا مانده، به اسلام گرويدند و در شمار آزادشدگان قرار گرفتند.

نظام حاكم، طى اين دوران- يعنى از زمان رحلت نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله تا پايان حكومت عثمان- نسبت به رسالت اسلامى و گسترش و جايگزين ساختن آن در دل مردم، هيچ‌گونه توجهى از خود نشان نداد. و در جهت ريشه كن ساختن عقده‌ها و بيمارى‌هاى روانى و آداب و رسوم قبيله‌اى، دست به تلاشى نزد بلكه تمام توجه حاكمان، پرداختن به فتوحات و كشور گشايى بود، تا بر قلمرو حكومت خويش افزوده و به غنائم و اموال فراوانى دست يابند.

امام على بن ابى طالب عليه السّلام از لحظه وفات رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله تلاش فراوانى مبذول داشت، تا امت، شخصيت اسلامى خود را از دست ندهد و از انحراف آن‌ها بكاهد. از اين‌رو، با دخالت در امور، هيئت حاكمه را گاهى با نرمى و ملايمت و گاهى با تندى يارى مى‌داد و با ترجيح دادن مصلحت عمومى اسلام بر ساير مصالح، در جهت بازپس‌گيرى حق قانونى خود در خلافت، از درگيرى و كشاكش مستقيم با آنان پرهيز مى‌كرد.[١]

آن روز كه امام على عليه السّلام به شهادت رسيد، در حقيقت مسلمانان، مصلح‌

[١] . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ١/ ٢٤٨.