پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٠٥ - ٢- آيه سوره نور

مقارن آن حاصل شد و شكل وسيعترش در عصر قيام مهدى عليه السلام خواهد بود؛ و اين دو با هم منافاتى ندارد، و اين وعده الهى در هر دو مرحله بايد تحقق يابد.

منظور از استخلاف و جانشين شدن در اينجا همان جانشينى از اقوام كافر پيشين است كه حكومت آنها زائل مى‌شود و حكومت حق بجاى آن مى‌نشيند نظير آنچه در آيه ١٤ سوره‌ «يونس» آمده است: ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فى الارْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرُ كَيْفَ تَعْمَلُونَ‌: «سپس شما را پس از ايشان جانشينان آنها در روى زمين قرار داديم؛ تا ببينيم شما چگونه عمل مى‌كنيد».

شبيه همين معنى در آيه ٦٩ و ٧٤ سوره‌ «اعراف» آمده است.

بنابراين، كسانى- مانند فخر رازى- كه پنداشته‌اند آيه دليل روشنى بر صحت خلافت خلفاى چهارگانه نخستين است چرا كه آنها بودند كه جانشين و خليفه پيامبر شدند؛ و وعده الهى در عصر آنان تحقق پيدا كرد؛ گرفتار اشتباهى شده‌اند.

زيرا آيه فوق ناظر به خلافت پيامبر نيست بلكه خلافت و جانشينى اقوام پيشين است آن‌گونه كه در آيات سه گانه بالا آمد و آن گونه كه در آيه ١٣٧ سوره‌ «اعراف» آمده است: وَاوْرَثنَا الْقَوْمَ الَّذينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الارْضِ وَمَغارِبَها الّتى بارَكْنا فيها وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنى اسْرائيلَ بِما صَبَرُوا:

«و مشرقها و مغربهاى پر بركت زمين را به آن قوم كه (زير زنجير ظلم و ستم) به ضعف كشانده شده بودند، واگذار كرديم؛ و وعده نيك پروردگارت بر بنى اسرائيل، بخاطر صبر و استقامتى كه به خرج دادند، تحقّق يافت».

بديهى است بنى اسرائيل وارث فرعونيان شدند و بر سراسر آن كشور وسيع پر بركت (مصر و اطراف آن) حاكم گشتند.

به هر حال آيه، بشارت و نويد حكومت مؤمنان صالح را بر سراسر جهان مى‌دهد كه در مقياس وسيعى در عصر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و بعد از آن تحقق يافت. هر چند