با موضوع كتاب و احياناً غيرمفيد يا غيرضرورى بوده و بدين سبب درصدد حذف آن مطالب برآمده است. از كتاب‌هاى نگارش يافته به اين سبك، غالباً با عناوين «المختصر»، «التلخيص»، «الملخص»، «المختار» و «المنتخب» نام برده مى‌شود. در ميان كتب فقهى، از قديمى‌ترين تأليفات به اين روش مى‌توان از كتاب «المختصر الاحمدى في الفقه المحمدى»، نوشته ابن جنيد اسكافى (م ٣٨١ هـ . ق) يادكرد كه خلاصه كتاب «تهذيب الشيعة لأحكام الشريعة» است. البته، اصل و مختصر اين كتاب اكنون مفقود است، امّا در منابع فقهى از آن نام برده شده است . (٣١)

از نمونه هاى ديگر در اين زمينه به ترتيب تاريخ نگارش آنها مى‌توان از «المؤتلف من المختلف» ـ كتاب موضوع اين مقاله، ـ «مختصر النافع» يا «النافع في مختصر الشرايع» نوشته محقق حلى(م٦٧٦ هـ . ق)، خلاصه كتاب «الشرائع» كه توسط خود مؤلف تلخيص شده (٣٢) و «تلخيص الخلاف وخلاصة الإختلاف» (٣٣) خلاصه كتاب «الخلاف» شيخ طوسى نوشته شيخ مفلح بن حسن بن راشد (رشيد) صيمرى (٣٤) كه در تراجم از آن به «منتخب الخلاف» نيز ياد مى‌ شود، (٣٥) نام برد.

٣ ـ ٢ ـ انگيزه تلخيص و تهذيب: از قرون سوم و چهارم هجرى در كنار نگارش فقه به سبك استدلالى، فتوايى، آيات الاحكام، سبك ديگرى از تدوين فقه اسلامى، متداول گشت كه به اختلاف بين مذاهب اسلامى يا فقهاى يك مذهب نظر داشت و در اصطلاح به آن فقه خلافى يا فقه مقارن گفته مى‌شد.

(٣١) الذريعة، ج٢٠، ص١٧٦.
(٣٢) الذريعة، ص٢١٣.
(٣٣) تلخيص الخلاف، ج١، ص١٩.
(٣٤) أعيان الشيعة ،ج١٠، ص١٣٣.
(٣٥) همان، ج٤، ص٢٢، ج١٠، ص١٣٣.