قزوينى: وكلاى مجلس در آن «نظر به مقتضيات عصر بكنند و قانونى مستقلاً مطابق با اكثر آرا بنويسند موافق مقتضاى عصر، به عقول ناقصه خودشان، بدون ملاحظه موافقت و مخالفت آن با شرع اَطْهَر...». (٨٢)

با توجه به توضيحات ياد شده، اينك به خوبى مى‌توان به اين سؤال اساسى پاسخ گفت كه راز مخالفت شيخ با ارزش‌ها و پديده‌هاى نوظهور غربى چه بود: واپس‌گرايى، يا تعقل و تدبّر ژرف در ماهيت و لوازم آنها؟

بررسى ادعاى چهارم آقاى امامى:

١ - ٥ شيخ و مراجعه به آراى عمومى و ترجيح رأى اكثريت

آقاى امامى مدعى است: «در ميان آثار شيخ هيچ جايگاه قابل دفاعى براى مراجعه به آراى عمومى و ترجيح رأى اكثريت ديده نمى‌شود»! (٨٣) به رغم اين ادعا، بايد گفت كه اگر مراجعه به آراى عمومى (بخوانيد: انتخابات) و ترجيح رأى اكثريت را از ديدگاه شيخ، امرى يكسره مردود و مطرود انگاريم، بسيارى از حرف‌ها و مواضع آن فقيه بزرگ زير سؤال مى‌رود. به اين موارد دقت كنيد:

١. شيخ و يارانش در تحصّنِ حرم حضرت عبدالعظيم عليه السلام (كه در اواسط مشروطه اول رخ داد) همواره از دارالشوراى كُبراى اسلامى دم مى‌زدند و تأكيد داشتند به هيچ وجه منكر مجلس نبوده و تنها در پىِ تصحيح و تكميل مجلس، و حفظ اسلاميّت آنند. (٨٤) آنها مى‌گفتند:

مجلس شورا تصميماتى را كه پيشتر در دربار و دولت، بدون مشورت با عقلاى ملت انجام مى‌گرفت به شَوْرِ عقلا مى‌گذارَد و با اين كار از دامنه ظلم

(٨٢) همان: ص ٦٤ .
(٨٣) فقه اهل‌بيت عليهم‌السلام، ش ٥٧ ، ص ١٧١.
(٨٤) رسائل، اعلاميه‌ها...، همان، صص ٢٤٥ـ٢٤٦.