نيكو ندانسته است (٤٤). در اين مورد نيز مراد از تلخيص الخلاف، كتاب المؤتلف است و ظاهراً مقصود وى از اختصار، اختصار نسبت به دليل دوم شيخ، يعنى «روايات» (٤٥) است؛ زيرا در المؤتلف، گرچه در ابتداى مسئله به دليل اول شيخ؛ يعنى اجماع اشاره كرده، ولى از دليل دوم شيخ كه استدلال به اخبار است، ياد نكرده است (٤٦).

از آنچه در اين بخش گذشت، مى‌توان سه مطلب را نتيجه گرفت:

١. با وجود در دسترس‌بودن كتاب الخلاف، فقها رغبتى به مراجعه به المؤتلف و نقل از آن نداشته‌اند.

٢. اين كتاب بعد از كشف اللثام و مفتاح الكرامه، مسكوتٌ عنه واقع شده و كسى از آن نقل نكرده است.

٣. اين امر موجب كاستى مقام فقهى مؤلف نيست؛ زيرا چنانكه گفته شد فقها آراى فقهى او را از ديگر آثارش، بويژه از دو كتاب تفسيرى وى نقل و بدان توجه كرده‌اند.

٤ ـ ٢ ـ چگونگى تلخيص: شيوه مؤلف در تلخيص كتاب الخلاف، بر حذف دليل «اجماع الفرقه» از آن و همچنين حذف بعضى فروع فقهى و حتى حذف بعضى روايات مورد استدلال شيخ همراه با ايجاد نظمى جديد استوار است كه در مقدمه كتاب نيز به آن تصريح كرده است. در اينجا لازم است نكاتى را ياد آور شويم:

١. مؤلف در غالب مسائلى كه شيخ درآنها به اجماع استدلال كرده است، خواه اجماع تنها دليل باشد يا همراه ادله ديگر، ادله را حذف كرده است جز روايات

(٤٤) مفتاح الكرامة (ط ـ القديمة)، ج ٨ ، ص٢١٤ .
(٤٥) الخلاف، ج٤، ص ١٠٦.
(٤٦) المؤتلف، ج ٢، ص ٤٩؛ كشف اللثام، ج١، ص٤٦٣ و ج٤، ص١٣٢.