در فصلهاى گذشته سخن از ضرورت جداسازى ميان حقايق دينى و معارف دينى به ميان آورديم و به دنبال آن «حقايق دينى» را به سه بخش: عقايد، اخلاق و تربيت و شريعت تقسيم كرده و اجمالاً مورد شناسايى قرار داديم. اينك در اين فصل مى‌خواهيم به سير تكوين «معارف دينى» بنگريم كه اين معارف چگونه نشات يافته و چه منزلتى در انديشه دينداران و چه نسبتى با حقايق دينى دارند؟ تعاليم دين در كمال بساطت به مردم عرضه شدند و از مردم خواسته شده كه به حقانيت آنها«ايمان» بياورند. اين كه ماهيت ايمان چيست و چگونه حاصل مى‌شود؟ خود بحثى است كه از حوصله اين نوشته بيرون است و بايد در جاى ديگر بدان پرداخته شود. اما تا آن جا كه به بحث‌حاضر ارتباط دارد بايد گفت كه: ايمان يك نوع گرايش روحى و تعلق خاطرى است برخاسته از شعور باطنى انسان كه ريشه در فطرت او دارد و از مقوله علم و معرفت ناشى از قواى ادراكى متعارف انسان نيست. (٢)

(٢)صدر المتألهين در باره حقيقت ايمان با استناد به آيات بسيارى از قرآن كريم مى‌نويسد: «... ايمان نورى عقلى است كه نفس انسان بوسيله آن از قوه به فعل و از نقص به كمال در مى‌آيد و از عالم جسم و تاريكى به سوى عالم روح و نور ارتقاء مى‌يابد...». اسرار آلايات / ٢٨. ايشان در جاى ديگر، ضمن تقسيم ايمان به ايمان تقليدى و ايمان كشفى، در تعريف ايمان كشفى كه مرتبه عالى ايمان است مى‌نويسد: «ايمان كشفى قبلى، ممحصول انشراح صدر و نورانى شدن قلب به نور خدا است و با اين نور حقيقت اصلى اشياء آنگونه كه هستند كشف مى‌گردد.» همان. ٢٩. علامه طباطبايى نيز صرف علم به چيزى را براى حصول ايمان به آن كافى نمى‌داند، بلكه نوعى پايبندى و وابستگى قلبى را هم درتحقق ايمان شرط مى‌داند. به نظر ايشان: «مجرد علم داشتن به چيزى و جزم به اين كه آن چيز حق است، براى حصول ايمان و مؤمن شدن شخص كافى نيست، بلكه براى تحقيق ايمان ناچاريم از التزام به مقتضاى آن و دل بستن به مفاد آن به گونه‌اى كه آثار عملى (گرچه مختصر) بر آن مترتب شود... و از اين جا باطل بودن سخن آن كس كه ايمان را به معنى مجرد علم و تصديق مى‌داند، روشن مى‌گردد.» تفسير الميزان، انتشاراا اعلمى، بيرت، ج١٨، ص٢٥٩.