صرف نظر از معناى لغوى فقه و نيز صرف نظر از تعريفهاى اصطلاحى آن، دو دريافت جداى از هم از فقه وجود دارد، يك دريافت حداكثر و يك دريافت‌حداقل. فقهاء، فقه را به معناى حداكثر آن درنظر دارند و بر اين باورند كه تمام مسائل و رفتارهاى فردى و جمعى، فكرى و عملى بشر در آن پيش بينى شده است و «فقه تئورى واقعى و كامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است.» (٦)

و در مقابل، كسان ديگرى كه به دين از روزنه فقه نمى‌نگرند، معناى حداقل را از فقه در تصور دارند. ايشان فقه، را دانشى جزئى مى‌دانند كه وظيفه‌اش بيان پاره‌اى از احكام عملى از قبيل طهارت و صلات و معاملات است. به نظر اصحاب اين طرز تلقى:

اين احكام [احكام فقهى ]كه درباره وضو و روزه وطهارت، نماز و اين گونه امورند و در رساله‌هاى عمليه بيشتر از آنها گفت و گو همه اسلام نيستند، بلكه جزء كوچكى از قرآن را تشكيل مى‌دهند و حال آن كه آيات تربيتى و اخلاقى سهم بيشترى در قرآن دارند.» (٧)

اين دو طرز تلقى متفاوت از فقه، بر مى‌گردد به درك و دريافتى كه هر كدام از اينها از شريعت دارند. زيرا فقه، علم شريعت است، بنا بر اين هر گونه دريافت ما از فقه و حدود و حريم آن، تابع دريافت ما از شريعت و حدود و حريم آن است. ما در صفحات آينده درباره قلمرو شريعت سخن بيشترى خواهيم داشت. در اين جا فقط اشاره كنيم كه: دريافت معناى حداقل از فقه ناشى از اين است كه اصحاب اين تفكر، شريعت را به عنوان يك نظام

(٦)امام خمينى، صحيفه نور، جلد٢١، ص٩٨.
(٧)مهندس مهدى بازرگان، بازگشت به قرآن، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، ج١، ص٩٩.