پند جاويد - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٥٤ - مفهوم سوء ظن
ابتدا بايد بدانيم كه منظور از اين عبارت چيست؟ در معناى اين عبارت، دو احتمال وجود دارد:
١. اينگونه تعبيرها معمولا در جايى به كار برده مىشود كه صفتى براى يك فرد به صورت صفت ثابت و پايدار در آيدو به اصطلاح ملكه وى گردد. عرب وقتى مىگويد: «غَلَبَ عَلَيْهِ الكَرَم» و «غَلَبَ عَلَيْهِ الجُود» و يا «غَلَبَ عَلَيْهِ الشُحّ والبُخل»، معنايش اين است كه جود و كرم يا بخل و لئامت، ويژگى و صفت ثابت وى شده است. «غَلَبَ عَلَيْهِ كَذا»؛ يعنى فلان صفت براى او به صورت يك صفت ثابت درآمده است. اگر معناى اين عبارت نيز چنين باشد، منظور حضرت(عليه السلام) اين است كه اهل سوء ظن مباش و نسبت به همه كس و همه چيز سوء ظن نداشته باش. بپرهيز از اين كه سوء ظن روحيه غالب تو و ويژگى پايدار تو گردد و به صورت يك صفت ثابت براى تو در آيد.
٢. احتمال ديگرى كه در معناى اين جمله مىرود اين است كه حضرت على(عليه السلام) ما را از ترتيب اثر دادن به سوء ظن منع نموده باشد. به اين معنا كه گاهى انسان نسبت به يك مورد و يا نسبت به شخصى سوء ظن پيدا مىكند، ولى در ميدان عمل هيچ اثرى بر اين سوء ظن مترتب نمىسازد؛ يعنى در دلش انديشهاى نابجا و بىمورد وجود دارد ولى هيچ ترتيب اثر نمىدهد. اما گاهى اوقات، سوء ظن آن چنان در انسان اثر مىگذارد كه ديگر نمىتواند از نفوذ و عواقب منفى آن خوددارى نمايد و عكسالعمل نشان ندهد؛ بلكه تأثير آن ظن سوء در چهره، حركات، سكنات و تمام رفتارهاى فرد اثر مىگذارد و حتى قضاوتش را تحت تأثير قرار مىدهد. به يقين چنين شخصى مغلوب سوء ظن خود است. طبق اين احتمال، معناى كلام حضرت(عليه السلام)چنين است كه اگر سوء ظنّى پيدا كرديد ترتيب اثر ندهيد و خود را مغلوب سوء ظن خويش مسازيد؛ بلكه بر سوء ظن خود در عمل غالب آييد مبادا يك سوء ظن ذهنى تمام اعمال و رفتار شما را تحت تأثير قرار دهد.
هر دوى اين معانى مىتوانند براى اين عبارت در نظر گرفته شوند اما معمولا در لغت عرب اين تعبير به همان معناى اول به كار برده مىشود و مقصود از اين تعبير آن است كه «بپرهيز از اين كه سوء ظن، صفت روحى و رفتارى تو شود و ويژگى پايدار تو گردد.»