ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١١١ - ٣ - شناخت معلول مستلزم شناخت علَّت نيست ولى شناخت همه جانبهء علَّت است كه شناخت معلول را نتيجه مى دهد

٣ - شناخت معلول مستلزم شناخت علَّت نيست ولى شناخت همه جانبهء علَّت است كه شناخت معلول را نتيجه مى دهد .
شناخت همه جانبهء علَّت مى تواند موجب شناخت همه جانبهء معلول باشد ولى چنين نيست كه شناخت همه جانبهء معلول موجب شناخت همه جانبهء علَّتش بوده باشد . زيرا بنا به قاعدهء تطابق معلول با علَّت خود ، هيچ معلولى نمى تواند بيش يا كم از آنچه را كه علَّت بان معلول منتقل نموده است از خود بروز بدهد و آنرا مستند به علَّت خود نمايد . مثلا از نيروى حركت به مسافت ١٠٠ كيلومتر نمى تواند حركتى به اندازهء ١٠١ كيلومتر بعنوان معلول آن نيرو بوجود بيايد چنانكه حركت ٩٩ كيلومتر بدون عوارض مخلّ بر وسيلهء حركت امكانناپذير است . همچنين با شناخت كامل بذر يك نوع گل و چگونگى تأثير عوامل رويانندهء آن مى توان آن گل را بعنوان معلول بذر و عوامل مربوطه مورد شناسائى قرار داد . همچنين با علم به خواصّ عناصرى كه در يك دوا بكار رفته است و با شناخت مختصّات جسمانى و عوارض مزاجى بيمار مى توان به معلولى كه از آن دوا بوجود خواهد آمد ، پى برد مخصوصا با در نظر گرفتن جريان معلول از كانالى معيّن كه مى تواند مورد شناخت ما قرار بگيرد . البتّه اين در صورتيست كه ما از همهء اجزاء و ابعاد مؤثّر در معلول آگاهى داشته باشيم . امّا چنان نيست كه با شناخت معلول حتما بتوانيم علَّت را بشناسيم ، زيرا اغلب معلولها ممكن است از يكى از چند علَّت بوجود بيايد ، مخصوصا در موردى كه انسان در موقعيّت علَّت بوده باشد . دو مثال بسيار روشن را در نظر بگيريم : مثال يكم - انسانى را مى بينيم كه صد تومان به انسان ديگرى مى دهد . در اين مثال پديده اى كه مورد مشاهده ما است انتقال صد تومان از يك فرد انسان به ديگرى است و مسلَّم است كه اين معلول است و به علَّتى نيازمند است كه از آن صادر شده باشد . اين علَّت ممكن است ارادهء اداى قرضى باشد كه از او گرفته بود . و ممكن است علَّت دادن صد تومان ، احساس احتياجى است