ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٣٧ - ١٧ - موقعيّت دوم - براى تعيين عامل كيفيّت حيات انسانها در حال زندگى دسته جمعى

جبرى در اجتماع باضافهء اين كه پايدار نبوده و همواره در معرض طوفان و انواعى از اختلالات است ، طعم حقيقى حيات در چنين جوامعى قابل دريافت نمى باشد ، و نتيجهء كيفيّتهاى ثانوى چنين جوامعى هم طبيعى نبوده و ساختگى خواهد بود [ اگر تاريخ يك جامعه و ملَّتى با كيفيّتهاى ثانوى ساختگى امتداد پيدا كند ، هر تفسير و تحليلى كه در بارهء چنين تاريخى ابراز شود ، بىاساس بوده و قابل قبول نمى باشد ] بنا بر اين ، اين اصل را بايد مورد توجّه قرار بدهيم كه : معناى هماهنگى اراده‌ها كه بوسيلهء تعديل آنها بوجود مى آيد ، بر دو قسم عمده تقسيم مى گردد : قسم يكم - تعديل جبرى كه محصول آن هماهنگى جبرى است كه متأسّفانه در اكثريّت قريب به اتّفاق جوامع در طول تاريخ حاكميّت داشته است . نهايت امر اين است كه اشكال تعديل جبرى براى گروه‌هاى اجتماع مختلف بوده است .
قسم دوم - تعديل طبيعى كه محصول آن ، هماهنگى طبيعى مى باشد .
ملاحظه مى شود كه ما تعبير « تعديل طبيعى و هماهنگى طبيعى » نموديم . مقصود از طبيعى در اين مورد ، اختيار ناشى از آگاهى كامل و اراده و تصميم ناشى از حدّ اعلاى به فعليّت رسيدن استعدادها نمى باشد ، زيرا چنين اختيارى نه تنها در اكثر انسانها بوجود نمى آيد بلكه اقلَّيّتى كه توانسته باشد چنين اختيارى را بدست بياورد ، از نظر كمّيّت بسيار محدود مى باشند ، بلكه منظور ما از تعديل طبيعى و هماهنگى طبيعى ، مراعات حدّ متوسّط از اراده‌هاى مردم جامعه است كه مردم در آن تعديل ، احساس ظلم و جور نكنند . اكنون ببينيم معناى تعديل اراده‌ها كه بعنوان عامل تعيين كنندهء كيفيّت اوّلى يك جامعه ، معرّفى نموديم چيست نمونه اى از تعديلها را در اين جا براى روشن شدن مسئله مى آوريم : ١ - در زندگى جمعى تقسيم كار ضرورى است ، اگر اشخاصى بخواهند كارها را در اختيار خود بگيرند يا تقسيم كار را طورى قرار بدهند كه به ضرر