ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٢ - آيا مى توان انسان و تاريخ وى را از رفتارهائى كه در طول تاريخ از وى بروز نموده است ، شناخت

ما در اين مبحث كه انواع رفتارها را مورد بحث و بررسى قرار داديم ، اينست كه : ادّعاى تكاملى كه در دو قرن اخير فضاى دنيا را پر كرده است كه انسان سر فصل تكامل و در مسير تكامل حركت مى كند ، با نظر به اقلَّيّت و محدوديّت اسفانگيز دو نوع از رفتارهاى نه گانه ( رفتار اختيارى عالى و رفتار ابداعى ) ، ادّعائى خلاف واقع و هيچ مستندى جز بلند پروازى بشر و خودخواهى و محدوديّت ديدگاه او ندارد .
آيا مى توان انسان و تاريخ وى را از رفتارهائى كه در طول تاريخ از وى بروز نموده است ، شناخت يكى از نويسندگان مغرب زمين در دوران ما مى گويد : « انسان تاريخ دارد و نهاد ندارد » البتّه شگفتى و يكَّه خوردن كه از اين گونه جملات نصيب مطالعه كننده مى گردد [ و گويندگان آنان نيز معمولا طالب همان شگفتى و يكَّه خوردن شنونده و مطالعه كننده مى باشند ] خيلى بيش از آن است كه محتواى جملات نشان مى دهد . توضيح اين كه اين نويسندگان مى خواهند لحظات يا حدّ اكثر ساعتهائى شنونده را در شگفتى و حيرت فرو ببرند كه آرى ، نويسنده خيلى قهرمان است ، زيرا چنين جمله اى را گفته است مولوى يادت بخير :
< شعر > طالب حيرانى خلقان شديم دست طمع اندر الوهيّت زديم < / شعر > بهر حال جملهء فوق بدانجهت كه بعنوان بيان « انسان آن چنانكه هست گفته شده است » و گويندهء آن هم با كمال مهارت و هشيارى توانسته است حدّ اقلّ بخوانندگان آثارش مخصوصا به خانم سيمون دوبوار اثبات كند كه فيلسوف است لذا ، در تحريف واقعيّت مى تواند اثر قابل توجّهى بوجود بياورد .
پاسخ جملهء مزبور چنين است كه آنچه از انسانها در تاريخ ثبت مى شود ، همهء موجوديّت او نيست ، بلكه آن قسمت از موجوديّت او است كه با تحقيق علل و شرائطى كه بتواند آن قسمت از موجوديّت بشر را بفعليّت بياورد و رفتارهائى