ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٤٦ - بروز اعتلا و سقوط جوامع و تمدّنها و فرهنگها از ديدگاه اسلام

آيا آن رنگآميزى تضادّى در درون خود ندارد مثلا فرض كنيم فرهنگ هنرى يك جامعه ، امتناعى از نقّاشى صورتهاى ركيك و مشمئزّ كننده ندارد ، ولى اخلاق آنان با يك عدّه اصول رنگآميزى فرهنگى شده است كه با آن گونه نقّاشىها تضادّ دارد در اين موارد چه بايد كرد همچنين فرض كنيم فرهنگ مذهبى يك جامعه عبارت از عطوفت و محبّت و عاطفه ورزيدن در حدّ اعلاى آن است ولى فرهنگ صيانت ذات ( خود را داشتن ) ، ( حبّ ذات ) ، ( ابقاى ذات ) و غير ذلك ، نه تنها با فرهنگ مذهبى آنان تعديل نمى شود ، بلكه اغلب فرهنگ صيانت ذات آنان بر فرهنگ مذهبى چيره و مسلَّط مى گردد . همهء اين نابسامانىهاى فرهنگى كه در جوامع و ملل غير اسلامى و حتّى در جوامع اسلامى كه معناى فرهنگ و تمدّن را از ديدگاه اسلام نمى دانند و يا بان عمل نمى كنند ، ناشى از بىهدفى و انسان محورى نبودن آن فرهنگها و تمدّنها است ، چنانكه در اين مبحث مشاهده خواهيم كرد ، و امّا تمدّن ، اين مفهوم بسيار درخشان و فوق العاده جالب ، معنائى در مكتبهاى معمولى بشرى دارد كه در اسلام ديده نمى شود .
اگر بخواهيم معناى اجمالى تمدّن را از ديدگاه مكتبهاى امروزى در نظر بگيريم بايد بگوئيم : تمدّن عبارتست از رسيدن انسانهاى يك جامعه از نظر صنعت و علم و ديگر وسائل آسايش و پيروزى به مرحله اى كه افراد و گروه‌هاى جمعى آن جامعه ، هر چه را بخواهند ، بدون معطَّلى و ناتوانى ، بان خواستهء خود برسند ، ولى خواسته‌ها چيست هيچ هويّت خاصّ و قيد و شرطى براى آن خواسته‌ها وجود ندارد با اين تعريف كه به تمدّن متذكَّر شديم ، مى بينيم آنچه كه مطرح نيست ، انسانى است با هويّت خاصّ و هدفى كه آن تمدّن را توجيه منطقى نمايد . نتيجهء عدم مراعات انسان با هويّت خاصّ و هدف والا براى فرهنگ و تمدّن همان پنجاه و دو پديدهء نكبت و سقوط است كه در مبحث « ٢٠ - گرايش تبهكاران به فساد و افساد در روى زمين و نتائج آن ، و پنجاه و دو پديدهء نكبت و سقوط كه با ادّعاى تكامل بهيچ وجه سازگار نمى باشد . »