ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠٨ - ٢ - دو موضوع مهمّ كه عامل اشتباه برخى از متفكَّرين گشته است

را تعيين كرد كه در همهء احوال و در همهء موقعيّتها با دست بسته در برابر آن حتميّتها و ضرورتها تسليم گردد ما در طول قرون و اعصار نه تنها متفكَّرى را نديديم كه سرنوشت قطعى و دقيق و مشخّص آيندهء جامعهء خود را با دلائل علمى و قانع كننده پيشگوئى كند ، بلكه هيچ روش منطقى هم براى چنين پيشبينى ارائه نشده است . دليل اين ناتوانى مستند به باز بودن نظام ( سيستم ) وجودى انسان در هر دو بعد طبيعى و روانى او است كه در جهانى زندگى مى كند كه آن هم در جريان نظام باز قرار گرفته است . معناى باز بودن نظام وجودى انسان و جهانى كه در آن زندگى مى كند ، اينست كه علل حوادث تاريخى و بروز شخصيّتهاى مؤثّر در تحّولات تاريخى و ظهور و روشن شدن مجهولات و حوادث طبيعى و انسانى محاسبه نشده و يا غير قابل محاسبه و خارج از اختيار بودن مدّت زندگى مؤثّر انسانها در اجتماع و غير ذلك ، چنان در آگاهى و و اختيار انسانها نيستند كه بتوان آنها را براى تشكيل زمانى محدود از تاريخ تنظيم نموده و با كمال جرأت در بارهء آن زمان محدود از تاريخ مانند چند عدد نمود مشخّص فيزيكى ديگر نظر داد . از طرف ديگر نبايد ترديد كرد در اين كه باز بودن نظام وجودى انسان ، چه با نظر به استعدادها و امكانات وضع طبيعى او و چه با نظر به استعدادها و قواى بسيار متنوّع روانى او و چه با توجّه به خودخواهى بسيار تند و گستردهء وى ، معنايش آن نيست كه انسان مى تواند همهء قوانين را زير پا گذارد و سلطه‌هاى مطلق بر همهء موجوديّت خويش و جهانى كه در آن زندگى مى كند بدست بياورد ، اگر چه او همواره سرمست چنين خيال بىاساس مى باشد .
٢ - دو موضوع مهمّ كه عامل اشتباه برخى از متفكَّرين گشته است .
ما پيش از آنكه توصيفى در بارهء معناى قانونى بودن تاريخ بيان نمائيم ، دو موضوع را كه غالبا موجب ارتكاب خطاى فكرى مى گردند متذكَّر مى شويم .