ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٦ - بروز اعتلا و سقوط جوامع و تمدّنها و فرهنگها از ديدگاه اسلام

هويّت اصيل خود جوامع مقلَّد را محو و نابود ساخته است ، در صورتى كه اگر آن جوامع فريب امتيازات تقليدى آن تمدّنها و فرهنگها را نمى خوردند و با همان هويّت اصيل خود براه مى افتادند ، مى توانستند از تمدّن و فرهنگ اصيل و آشنا با خويشتن برخوردار گردند . يكى ديگر از عوامل بروز تمدّنها و فرهنگها ، احساس لزوم جبران ضعف در برابر رقيبان است كه مى توان گفت از اساسىترين عوامل محسوب مى گردد . با اين حال تشخيص عامل قطعى بروز و اعتلا و سقوط تمدّنها و فرهنگها ، با نظر به تعريفات و استدلالهاى رائج در اين مبحث حداقلّ بسيار دشوار است . آنچه كه از قرآن مجيد و نهج البلاغه بر مى آيد اينست كه عامل اساسى آغاز و پايان منحنى تمدّنها و فرهنگها خود انسان است .
براى مطالعهء آيات قرآنى در بارهء عامل انسانى تاريخ به مبحث ١٨ ( نظريّاتى كه بعنوان عامل محرّك تاريخ تاكنون ارائه شده است ) و به مبحث ١٩ ( توضيحى در رابطهء موجودات و رويدادهاى تاريخ بشرى با انسان ) مراجعه شود . در آن آيات ديديم كه خداوند امورى را مانند كفران نعمت [ در از بين بردن اجتماع و تمدّن سبأ ] و فساد و خودكامگىها و ظلم و استكبار و افساد در روى زمين و انحراف از حقيقت عوامل سقوط تمدّنها و فرهنگهاى معرّفى فرموده است و از همان آيات بخوبى استفاده مى شود كه مفاهيم مقابل آن صفات رذل عوامل بروز و اعتلاء تمدّنها و فرهنگها مى باشد . يعنى از همان آيات با كمال وضوح برمى آيد كه سپاسگزارى نعمتهاى خداوندى و صلاح و اصلاح ميان انسانها و تهذّب و عدالت و حركت در مسير واقعيّات از عوامل مهمّ بروز و اعتلاى تمدّنها و فرهنگهاى انسانى صحيح مى باشند . خداوند سبحان در قرآن مجيد تصريح فرموده است كه : ( وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ ) [١]

[١] . الاعراف آيهء ٩٦ .