ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٠ - ٩ - خلقت آسمانها و زمين از حالت تراكم تا انبساط

٤ - مطابق آيهء ١١ از سورهء فصّلت آسمانها زمانى حالت دود [ گاز و بخار ى داشته‌اند ، البتّه اين آيه نمى گويد : آغاز حقيقى آسمانها دود بوده است . آيه چنين است : ( ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ ) ( سپس خداوند سبحان به آسمان پرداخت در حالى كه آسمان دود بود ) .
آيه اى ديگر در قرآن مجيد در آيندهء آسمان ( در روز قيامت ) دود را پيشبينى مى نمايد .
( فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ ) [١] ( منتظر باش ، روزى فرا خواهد رسيد كه آسمان دود آشكارى خواهد برآورد ) .
البتّه اين مسئله براى ما روشن نيست كه آيا معناى دخان همين دود معمولى است يا چنانكه بعضى از علماء احتمال داده‌اند : مقصود يك مادّهء سبك وزن مانند گاز و بخار و غير ذلك مى باشد امير المؤمنين عليه السّلام در خطبهء أوّل از نهج البلاغه نخست باز شدن فضاها را گوشزد فرموده و آن گاه مى فرمايد : فَأَجْرَى فِيهَا مَاءً مُتَلَاطِماً تَيَّارُه ( پس در آن فضاها ، آبى را كه داراى موج متلاطم بود بجريان انداخت ) .
اين مادّه كه با كلمهء ماء ( آب ) تعبير شده است بجهت شدّت تحرّك كف مى آورد و اين كفها در هوائى باز و وسيع مبدء مادّى آسمانها مى گردد .

[١] . الدّخان آيهء ١٠ البتّه اين آيهء شريفه نمى گويد سرنوشت نهائى آسمان دود خواهد شد ، بلكه مى فرمايد : آسمان دود خواهد آورد لذا احتمال مى رود كه آسمان مبدّل به دود شود ، چنانكه احتمال مى رود تفاعلاتى در كيهان صورت بگيرد ، كه دود همه فضا را بگيرد .