ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٥ - نكتهء بسيار جالب در بارهء سه عامل حياتى تمدّن

ستايش است ، بدون داشتن گذرنامهء رسمى از قلمرو ادبيّات وارد اقليم فلسفه و هستى شناسى شده چنين گفته بود :
< شعر > انبياء حرف حكيمانه زدند از پى نظم جهان چانه زدند < / شعر > اگر صفحات گذشتهء تاريخ بشرى را با دقّت ورق بزنيم ، خواهيم ديد اين كوته نظرى كه كمالات بالقوّه و بالفعل انسان را قربانى زندگى منظَّم زنبور عسلى و موريانه اى و خفّاشى مى نمايد ، مخصوصا اين حيوان اخيرى ( خفّاش ) كه با مراعات كمال نظم پس از رفتن نور خورشيد بازيگر ميدان هستى مى شود [١] تاريخى بس طولانى داشته و همواره بعنوان عامل تسليت بخش در برابر نداهاى وجدان و احساسات بسيار عالى و اصيل و نگرانىهاى بسيار مقدّس در بارهء هدف اعلاى حيات كه بدون عمل به فضيلتها قبل وصول نخواهد بود ، در استخدام آن كوته نظران قرار گرفته است . حال مقدارى مختصر به زندگى منهاى فضيلتها مى پردازيم تا ببينيم آيا بدون فضيلت ، تمدّن و فرهنگى مى تواند تحقّق پيدا كند يا نه البتّه اين سؤال در رتبهء پس از اين سؤال است كه « آيا بدون فضيلت اصلا يك جامعهء انسانى وجود دارد » و اگر ما نتوانيم در بارهء سؤال مزبور به نتيجهء مثبت برسيم يعنى نتوانيم اثبات كنيم كه بدون فضيلت هم ممكن است جامعهء انسانى وجود داشته باشد ، ديگر نيازى به بحث از تمدّن و فرهنگ نداريم و باصطلاح ، ما با قضيّه اى سالبه به انتفاء موضوع روبرو شده‌ايم .

[١] . اين مضمون اقتباس از آن شعر سعدى است كه مى گويد : < شعر > قرص درخشنده چو پنهان شود شب پره بازيگر ميدان شود و اگر كوته نظران منكر عظمت نور خورشيد فضيلت انسانى اند از رونق و عظمت آن نور كاسته نمى شود . شب پره گر وصل آفتاب نخواهد رونق بازار آفتاب نكاهد < / شعر >