ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٣١ - تناوب متفرّق در تمدّنها

را مورد تأكيد قرار مى دهد كه بعضى از آنها را در بحث گذشته آورديم و يكى از آياتى كه تكليف انسانها را در رابطه با گذشتگان تعيين مى فرمايد ، آيهء ١٣٤ و ١٤١ در سورهء البقرة است كه خداوند مى فرمايد : ( تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ ) ( آن ، امّتى بود كه در گذشته است و براى او است آنچه كه اندوخته است و براى شما آن خواهد بود كه اندوخته‌ايد . ) تناوب متفرّق در تمدّنها يكى ديگر از جريانات مستمرّ تاريخ ، تناوب تمدّنها در جوامع است بشر در سرگذشت تاريخى خود تمدّنهائى متعدّد ديده است كه توينبى و عدّه اى از متفكَّران در تاريخ آنها را تا بيست و يك تمدّن شمرده‌اند . البتّه مسلَّم است كه امثال اين ارقام در بارهء چنين موضوعات گسترده در بستر تاريخ كه ايهامهائى گوناگون آنها را فرا گرفته است ، نمى تواند جز حدس و تخمين چيزى ديگر بوده باشد . و بهر حال ، با نظر دقيق واقعگرايانه در تاريخ [ نه با تكيه بر اصول پيش ساخته ] اين قضيّه را بايد قطعى تلقّى كرد كه بروز تمدّنها و اعتلاء و زوال آنها از قانون پيوستگى و « از ساده به پيچيده » ( از بساطت رو به تركيب ) تبعيّت ننموده است . يعنى شما نمى توانيد بنشينيد و براى بروز تمدّن يونان مثلا علل كاملا مشخّص در آن سرزمين ، پيدا كنيد و آن گاه كمّيّت زمانى و مقدار گسترش و كيفيّت آن تمدّن را از جنبه‌هاى علمى ، فلسفى ، صنعتى ، هنرى ، اجتماعى و سياسى و غير ذلك ، مورد تفسير و تحليل علمى خالص قرار بدهيد و آن گاه بپردازيد به تحقيق در بارهء اعتلاء و سقوط آن تمدّن با آن فرهنگ گسترده و عميقى كه در تاريخ عرضه كرده است . تمدّن رم را در نظر بگيريد ، با اين كه در بارهء اين تمدّن و بروز و اعتلا ، و سقوط امپراطورى رم ، كتابها ( مانند تاريخ گيبون ) و غير ذلك نوشته شده است ، با اين حال تاكنون نه فلسفهء قانع كننده اى براى