ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٢ - ١١ - آيا علَّت محرّك كه براى تاريخ ضرورت دارد در درون تاريخ است يا خارج آن

تحليلگر دقيق بدون كمترين غفلت بايد علَّت اصلى جنگ را كه در مثال ما عامل اقتصادى است ، منظور نموده حوادث همزمان و متقدّم را كه پيش از جنگ مفروض بوجود آمده ، ولى رابطهء علَّيّت ميان آن حوادث و جنگ وجود نداشته است كنار بگذارد و در صورت نياز مورد مطالعهء جداگانه قرار بدهد .
١١ - آيا علَّت محرّك كه براى تاريخ ضرورت دارد در درون تاريخ است يا خارج آن بدانجهت كه وقايع و رويدادهاى تاريخ مانند ديگر حوادث عالم هستى معلولاتى مى باشند كه هرگز با تصادف بوجود نمى آيند لذا هر يك از آنها بعلَّتى نيازمند است كه آنرا بوجود بياورد . اگر منظور از علَّت محرّك براى تاريخ همين است كه متذكَّر شديم ، از نظر علمى و فلسفى كسى نمى تواند آنرا مورد ترديد قرار بدهد . و اگر منظور از علَّت محرّك تاريخ ، علَّت مجموع تاريخ بوده باشد در اين مورد دو طرز تفكَّر متفاوت با همديگر وجود دارد كه صاحبان هر يك از آن دو ، مسئله را با نظر به مبادى فكرى خود مطرح مى نمايند و پاسخ مى دهند .
يكم - اين كه مجموع تاريخ يك رشته علل و معلولاتى است كه پشت سر هم بجريان افتاده و تاريخ را تشكيل مى دهند و هر حادثه و تحوّل تاريخى را كه در نظر بگيريم معلولى است براى حادثه يا حوادث گذشته و علَّتى است براى حادثه يا حوادث آينده و هيچ گونه علَّتى از خارج براى تاريخ وجود ندارد .
دوم - اين كه وقايع و حوادث تاريخى در عين حال كه مجراى قانون « علَّيّت » قرار مى گيرند ، تحت سلطه و نظارهء عامل ما فوق همهء عوامل بوجود مى آيند و بحركت مى افتند ، مانند اجزاء و حوادث عالم طبيعت كه در عين تبعيّت از قانون « علَّيّت » پيوسته به منبع فيض خالق هستى مى باشند . و چنانكه اعتقاد به قرار گرفتن همهء موجودات عالم طبيعت در مجراى قانون « علَّيّت » يا هر قانون ديگرى منافاتى با پيوستگى آنها با خالق و صانع بزرگ ندارد ، همچنين است