تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٩٠ - مقام اول كبيره بودن دروغ

خبرى كه گوينده‌اش آنرا قصد نموده باشد مضافا باينكه سيره نيز تنها در چنين موردى جارى بوده و خصوص اينگونه از كلام را بعنوان كذب معرّفى مى‌كند.

امّا دو خبرى كه ذكر شد، بايد بگوئيم ممكنست آنها را بر مطلق مرجوحيّت حمل كرد يعنى مدلول آنها اينست كه مطلق كذب حتّى در هزل و شوخى مرجوح و مكروه مى‌باشد.

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

و احتمال قريب داده مى‌شود كه كذب مزبور حرام بوده نه مرجوح و مكروه و دليل آن امور ذيل مى‌باشد:

١- عموم ادلّه گذشته خصوصا دو خبر اخير كه نقل شدند.

٢- نبوىّ سابق الذّكر كه در وصيّت حضرت به اباذر وارد گرديده چه آنكه اكاذيب مضحكه كه در اين حديث شريف مورد نهى قرار داده شده و حكم بحرمتش گرديده اكثرا از قبيل هزل و شوخى مى‌باشند.

٣- از كتاب خصال مرحوم صدوق بسندش از حضرت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم منقولست كه فرمودند:

من ضامن منزلى در طبقه اعلاى بهشت و منزلى در وسط آن و خانه‌اى در رياض بهشت هستم براى كسيكه جدال را ترك كند اگرچه حقّ با او باشد و نيز براى شخصى كه دروغ را رها نمايد اگرچه در مقام هزل و شوخى باشد و براى آنكس كه اخلاقش را نيكو نموده باشد.

٤- حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام فرمودند:

شخص مزه و طعم ايمان را نخواهيد چشيد مگر آنكه دروغ را چه در شوخى و چه در جدّ ترك كند.

پس از آن مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

مخفى نماند شايسته و سزاوار نيست كه نسبت به مبالغه در ادّعاء اشكال و ترديد شود بلكه بايد توجّه داشت كه مبالغه بهرمرتبه‌اى كه برسد دروغ نبوده و حرام نمى‌باشد ولى ناگفته نماند بسا مبالغه در زمره افراد و مصاديق كذب داخل شده و بدين ترتيب محكوم بحرمت مى‌باشد و آن در جائى است كه در غير محلّ و مورد واقع شود مثل‌