تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٨٩ - مقام اول كبيره بودن دروغ

و بهرصورت ظاهرا خلف وعده از مصاديق كذب نيست زيرا كذب از مقوله كلام و صفت براى خبر است در حاليكه خلف وعده از مقوله كلام نمى‌باشد.

بلى مى‌توان گفت خلف وعده عبارتست از وعده دروغ يعنى شخص با مخالفتى كه نموده وعده خويش را مخالف با واقع قرار داده همانطورى كه انجاز و ايفاء آن صدق بوده يعنى وعده را شخص با واقع مطابق قرار داده است لذا در حقّ چنين كسى مى‌گويند:

فلانى صادق الوعد است همانطورى كه به اين وعده مى‌گويند:

وعده غير مكذوب.

البتّه ناگفته نماند كه كذب باينمعنا از نظر مشهور حرام نيست يعنى مشهور بين علماء اينست كه خلق وعده حرام نمى‌باشد اگرچه از بسيارى اخبار بحسب ظاهر حرمتش استفاده مى‌شود حتّى در پاره‌اى از آنها جهت اثبات حرمت آن به آيه سابق الذّكر استشهاد گرديده.

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

مخفى نماند ظاهر دو خبر اخير خصوصا مرسله سيف بن عميره آنستكه كذب حرام است حتّى در هزل و شوخى يعنى كلامى را كه متكلّم بعنوان شوخى ايراد نموده بدون اينكه مدلولش مقصود بوده و با واقع مطابقت داشته باشد نيز از مصاديق كلام محرّم بحساب مى‌آيد.

ولى ممكنست بگوئيم:

مراد معصوم عليه السّلام در ايندو خبر حرمت كذب در مقام هزل مى‌باشد يعنى كلامى كه بقصد كذب ايراد شده باشد و گوينده‌اش مدلول آنرا اراده كرده با اينكه مى‌داند با واقع مطابق نيست حرام و از مصاديق كذب محرّم بحساب مى‌آيد ولى نفس هزل يعنى كلامى كه از روى قصد و اراده گفته نشده و متكلّم غرضش تحقّق مدلول آن نمى‌باشد بعيد نيست كه بگوئيم حرام نبوده و از افراد كذب محرّم محسوب نمى‌شود مشروط باينكه متكلّم قرينه‌اى بر اراده هزل و عدم جدّى بودن آن نصب كرده باشد چنانچه برخى از فقهاء باينمعنا تصريح نموده‌اند.

و شايد اين سخن مبتنى باشد بر اينكه كذب و حرمت آن منصرف است به‌