تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٥٠ - اعتبار حضور مخاطب و عدم اعتبار آن در تحقق غيبت

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

اگرچه گفتيم فعل متكلّم از باب قصد مذمّت و تعيير حرام است ولى ظاهرا اينطور نيست زيرا در صورتيكه شخص غائب از نظر مخاطب مجهول العين باشد مذمّت و تعييرش حرام نبوده و بر مخاطب نيز ردع متكلّم و زجر او واجب نيست مشروط باينكه مذمّت و تعيير در محلّ بوده يعنى غائب استحقاق آنرا داشته باشد اگرچه متكلّم در همين فرض باز نمى‌تواند مواجهة او را مورد مذمّت قرار دهد يا در غيابش نزد كسى كه او را مى‌شناسد در مقام ذمّش برآمده و وى را ياد نمايد.

شرح مطلوب‌

قوله: فى انّه هل يعتبر الخ: ضمير در « انّه » بمعناى شأن مى‌باشد.

قوله: فى الغيبة: يعنى در تحقّق موضوع غيبت.

قوله: عند المغتاب: يعنى غيبت‌كننده.

قوله: او يكفى ذكره عند نفسه: ضمير در « ذكره » به شخص غائب كه مورد غيبت قرار گرفته راجع بوده و ضمير در « نفسه » به مغتاب (غيبت‌كننده) عود مى‌كند.

قوله: ظاهر الاكثر الدّخول: يعنى الدّخول فى موضوع الغيبة.

قوله: كما صرّح به بعض المعاصرين: ضمير در « به » به الدّخول راجع است.

قوله: ربّما يستثنى من حكمها: ضمير نائب فاعلى به « ذكره عند نفسه» كه حديث نفس باشد راجع بوده و ضمير در « حكمها » به غيبت برمى‌گردد.

قوله: فيذكر احدهما بحضرة الآخر: يعنى فيذكر احدهما الصّفة المذكورة بحضرة الآخر.

قوله: من كونها هتك سرّ مستور: ضمير در « كونها » به غيبت راجع است.

قوله: فلا يدخل ذلك: مشار اليه « ذلك » ذكره عند نفسه يعنى حديث نفس مى‌باشد.

قوله: و منه يظهر: ضمير در « منه » به ما ذكرنا من انّه على ما قوّينا من الرّجوع الخ راجع است.

قوله: انّه لا يدخل فيها: ضمير در « انّه » بمعناى « شأن » بوده و ضمير در « فيها »