تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩١٦ - امر اول

اكراه و خوف ضرر در بين بوده و چه اينطور نباشد بنابراين در دو مادّه با هم افتراق و در يكى اجتماع و تعارض دارند:

امّا دو مادّه افتراق عبارتند از:

الف: موردى كه خوف ضرر بوده و اكراه بحدّ اضطرار نيز رسيده باشد چه آنكه در اينفرض مطلقات بدون ابتلاء بمعارضى بر جواز ارتكاب كذب دلالت مى‌كنند.

ب: موردى كه اضطرار در بين نبوده و اكراه و خوف ضررى نيز در بين نباشد، در اينفرض نيز اخبار دالّه بر اختصاص جواز كذب بدون ابتلاء بمعارضى بر حرمت ارتكاب كذب دلالت مى‌نمايند.

و امّا مادّه اجتماع و تعارض:

مادّه اجتماع آنجائى است كه خوف ضرر و اكراه در بين بوده بدون اينكه بحدّ اضطرار رسيده باشد و آن عبارتست از موردى كه شخص را بر امرى اكراه كنند بطورى كه اگر آنرا انجام ندهد از رسيدن ضرر خائف باشد ولى با گفتن دروغ يا قسم كذب خوردن مى‌تواند خود را نجات دهد با اينفرض كه بر توريه كردن نيز قادر بوده و بدون متوسّل شدن بدروغ از راه توريه مى‌تواند خود را از ورطه ضرر برهاند، در اينمورد مطلقات كه مناطشان صرف اكراه و مجرّد خوف ضرر است بر جواز كذب دلالت مى‌كنند ولى اخبار دالّه بر اختصاص جواز بصورت اضطرار از آن منع و نهى مى‌نمايند چه آنكه با قدرت بر توريه اضطرار منتفى است و پس از تعارض بين مطلقات و اين اخبار مرجع عموم ادلّه دالّه بر حرمت كذب مى‌باشد و مآل اين تقرير بهمان احتياط است و اينكه بگوئيم تا مادامى كه شخص با ارتكاب توريه مى‌تواند خود را از مهلكه نجات دهد نبايد متوسّل به كذب شود و بعبارت ديگر جواز ارتكاب كذب مقيّد است به عدم قدرت بر توريه.

از اين گذشته گفته شد احتياط در صورتى با قاعده مطابق است كه تقييد مطلقات مستبعد نباشد.

در پاسخ اين كلام مى‌گوئيم:

در تقييد مطلقات هيچ استبعادى نيست زيرا مورد اخبار مطلقه كه بر جواز