و قدر سؤال كردند فرمود: راه تاريكى است در آن گام ننهيد، دوباره پرسيدند، فرمود: درياى عميقى است وارد آن نشويد. مرتبه سوم سؤال كردند، فرمود: اين راه نهان الهى است براى گشودن آن به خود زحمت ندهيد». [١]

جالب اين‌كه در كتاب‌ فقه الرضا عليه السلام‌ اضافه‌اى نيز دارد و آن اين‌كه براى چهارمين بار از امام عليه السلام پرسيدند كه ما را از اين مسئله آگاه ساز. امام عليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود: «مَّا يَفْتَحْ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَّحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ»؛ آنچه را خداوند از رحمت براى مردم مى‌گشايد كسى نمى‌تواند جلوى آن را بگيرد و آنچه را خداوند امساك مى‌كند كسى نمى‌تواند آن را بفرستد». [٢] شخص سؤال كننده در اين‌جا عرض كرد: اى اميرمؤمنان! ما از تو درباره اختيار و آزادى اراده كه به‌وسيله آن برمى‌خيزيم و مى‌نشينيم پرسش كرديم. امام فرمود: آيا آزادى و اختيار را با خدا داريد يا بدون خدا؟ آن‌ها خاموش شدند و نتوانستند پاسخى بگويند. امام عليه السلام فرمود: اگر بگوييد با خدا داريد (يعنى شريك خدا در اين امر هستيد) من شما را به قتل مى‌رسانم (زيرا مشرك شده‌ايد) و اگر بگوييد بدون خداوند ما داراى آزادى اراده هستيم باز شما را به قتل مى‌رسانم (زيرا نفى قدرت خدا و حاكميت او كرده‌ايد).

عرض كردند: پس چه بگوييم اى اميرمؤمنان! (كه در وادى كفر قدم نگذاريم) فرمود:

«تَمْلِكُونَهَا بِالَّذِي يَمْلِكُهَا دُونَكُمْ فَإِنْ أَمَدَّكُمْ بِهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ عَطَائِهِ وَإِنْ سَلَبَهَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ بَلائِهِ إِنَّمَا هُوَ الْمَالِكُ لِمَا مَلَّكَكُمْ وَالْقَادِرُ لِمَا عَلَيْهِ أَقْدَرَكُمْ؛

شما صاحب اختيار و اراده مى‌شويد به سبب اين‌كه خداوند اين آزادى اراده را به شما بخشيده. اگر آن را براى شما نگه دارد از عطاى اوست و اگر سلب كند از بلاى اوست. مالك حقيقىِ آنچه او به شما بخشيده تنها خداست و قادر حقيقى بر

[١]. مصادر نهج‌البلاغه، ج ٤، ص ٢٢٥

[٢]. فاطر، آيه ٢