پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٨١ - شرح و تفسير راه پر پيچ و خم و ظلمانى

حال خداوند هر زمان مى‌تواند اين آزادى را از شما بگيرد.

چه زيباست كلمات اهل بيت عليهم السلام كه ما را از هرگونه افراط و تفريط در اين مسئله مهم و پيچيده باز داشتند و طبق فرموده امام صادق عليه السلام:

«لا جَبْرَ وَلا تَفْوِيضَ وَلَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ؛

نه جبر است و نه تفويض بلكه چيزى ميان اين دو است». [١]

امام على بن موسى‌الرضا عليه السلام در پاسخ يكى از ياران خود كه پرسيد: آيا خداوند كارها را به بندگانش تفويض كرده است؟ فرمود:

«اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ ذَلِكَ؛

خداوند تواناتر از آن است». عرض مى‌كند: آيا آن‌ها را بر معاصى مجبور كرده؟

امام عليه السلام مى‌فرمايد:

«اللَّهُ أَعْدَلُ وَأَحْكَمُ مِنْ ذَلِكَ؛

خداوند عادل‌تر و حكيم‌تر از اين است (كه بندگانش را مجبور به معصيت كند و بعد آن‌ها را مجازات نمايد)». [٢]

پيش از اين مثال ساده‌اى براى مسئله «امر بين امرين» ذكر كرديم كه براى همه گروه‌ها قابل فهم است. گفتيم هنگامى قطار برقى را به دست راننده آن مى‌سپارند كه مسيرى را طى كند و شخصى كه متصدى نيروگاه برق است برق در درون سيم‌ها مى‌فرستد. راننده با استفاده از نيروى برق، قطار خود را با اختيار خود به حركت درمى‌آورد و به آن سمت كه مايل است پيش مى‌برد ولى چنان نيست كه اين كار مطلقاً به او تفويض شده باشد، زيرا آن‌كس كه تشكيلات مولّد برق را در اختيار دارد، هر لحظه كه بخواهد مى‌تواند آن را قطع و قطار را در جاى خود متوقف كند، پس نه جبر است و نه واگذارى مطلق و چيزى ميان اين دو است كه هم با توحيد افعالى مى‌سازد و هم با مسئله عدالت و حكمت خداوند.

اين كلام حكيمانه به صورت ديگرى در كتاب‌ مصادر نهج‌البلاغه‌ نقل شده است:

«قال عليه السلام وَقَدْ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ طَرِيقٌ مُظْلِمٌ فَلا تَسْلُكُوهُ ثُمَّ سُئِلَ ثَانِياً فَقَالَ بَحْرٌ عَمِيقٌ فَلا تَلِجُوهُ ثُمَّ سُئِلَ ثَالِثاً فَقَالَ سِرُّ اللَّهِ فَلا تَتَكَلَّفُوهُ؛

از امام عليه السلام درباره قضا

[١]. كافى، ج ١، ص ١٦٠، ح ١٣

[٢]. همان، ص ١٥٧، ح ٣