فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٩٦ - خُمس
بنابر تصريح بعضى، باغيان (خروج كنندگان بر امام عليه السّلام) در حكم ياد شده ملحق به كافرانند. بنابر اين، پرداخت خمس اموال به دست آمده از ايشان در حال جنگ، واجب است. اين قول به اكثر فقها نسبت داده شده است. در مقابل، برخى آن را نپذيرفتهاند(٧)( --> غنيمت).
٢. معدن:خمس آنچه از معدن استخراج مىشود پس از كسر هزينههاى استخراج، واجب است. در اينكه رسيدن به حدّ نصاب لازم است يا نه و نيز بنابر قول نخست، آيا نصاب آن بيست دينار است يا يك دينار؟ اختلاف است. مشهور متأخران نصاب را يك دينار دانستهاند.(٨)
در وجوب خمس معدن، تفاوتى بين انواع آن نيست؛(٩)ليكن برخى در وجوب خمس در مثل معدن آهك، نوره و سنگ آسيا به جهت شك در صدق عنوان معدن بر آنها ترديد كردهاند(١٠)( --> معدن).
٣. گنج:گنج عبارت است از مال منقولى كه در دل زمين يا كوه يا ديوار و يا درخت پنهان مىكنند و در عرف به آن گنج مىگويند. در اينكه گنج اختصاص به طلاى مسكوك (درهم و دينار) دارد يا غير آن از آنچه مال محسوب مىشود را نيز در بر مىگيرد، اختلاف است.(١١)
وجوب خمس در گنج منوط به رسيدن آن به حدّ نصاب است. نصاب آن در طلا بيست دينار و در نقره دويست درهم و در غير آن دو، معادل ارزشى يكى از دو نصاب ياد شده است.(١٢)
گنج پيدا شده در سرزمين كفّار متعلّق خمس است؛ خواه اثر اسلام( --> اثر اسلام)بر آن باشد يا نباشد، همچنين گنج پيدا شده در سرزمين اسلام درصورتى كه اثر اسلام بر آن نباشد. امّا با وجود اثر اسلام آيا حكم گنج را دارد يا لقطه( --> لقطه)به شمار مىرود؟ اختلاف است. بنابر قول اوّل، گنج يافت شده پس از اخراج خمس، از آنِ يابنده خواهد بود؛ امّا بنابر قول دوم، احكام لقطه ـ همچون تعريف به مدت يك سال ـ بر آن جارى است.
گنجى كه در ملك يابنده پيدا شده، پس از اخراج خمس، مال او است، به شرط آنكه ملك را با احيا( --> احياء موات)مالك شده باشد. البته اگر اثر