ماه خدا - چ سوم - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٨١ - ٢ در بند بودن شيطانها، نسبى است

دو پاسخ به اين پرسش مى‌توان داد:

١. شيطان، به تنهايى زمينه‌ساز گناهان نيست.

اين پاسخ، بر اين نكته استوار است كه خطاها و گناهانى كه از انسان سر مى‌زند، تنها به شيطان و اغواگرى او مربوط نمى‌شود؛ بلكه دو منشأ اساسى ديگر هم دارد: نفْس امّاره، و زنگارهاى متراكمى كه پيامد گناهان پيشين‌اند و دل را آلوده و سياه ساخته‌اند.

در واقع، عنايت الهى‌اى كه در ماه رمضان شامل انسان مى‌شود، تنها تأثير عامل نخستين را كه مربوط به شيطان است، از بين مى‌برد؛ امّا دو عامل ديگر همچنان نقش ايفا مى‌كنند و جهت زمينه‌سازى براى انحراف انسان و سر زدن گناهان از او و غافل ماندن وى، كافى‌اند.

بر فرض كه روزه بتواند همه كشش‌هاى نفْس امّاره را بپوشاند و تأثير آن را در كشاندن انسان به طرف خطاها و گناهان از بين ببرد، زنگارهاى متراكم از گناهان گذشته، كافى‌اند كه براى روزه‌دار، خطرآفرين باشند و او را در معرض غفلت و گناه قرار دهند.

٢. در بند بودن شيطان‌ها، نسبى است.

از تحليل گذشته روشن شد كه زنجيرى كه شيطان را به بند مى‌كشد، از خود روزه ماه رمضان فراهم مى‌شود و نه از چيز ديگرى. بنا بر اين، هر چه روزه مستحكم‌تر و كامل‌تر باشد، زنجيرى كه شيطان را به بند مى‌كشد و جلوى نفْس امّاره را مى‌گيرد، محكم‌تر خواهد بود و از ميزان غفلت و انحراف‌هاى ناشى از آن، خواهد كاست.

بر اين پايه، مى‌توان گفت: روزه آنان كه در ماه رمضان، گناهانى مرتكب مى‌شوند، روزه كاملى نيست.