امّا در وراى اين نقش اغواگرانه‌اى كه شياطين در نظام آفرينش بازى مى‌كنند، حكمتِ: شكوفايى استعدادهاى پنهانى انسان، تربيت در حدّ انسان كامل، و آماده ساختن او در سايه مقاومت در برابر اين لغزشگاه‌ها و فريب‌ها، نهفته است.

اين، در حالى است كه مرز سلطه شياطين بر انسان، از حدّ تحريك و وسوسه فراتر نمى‌رود. از اين رو، آنان انسان را به زشتى‌ها دعوت مى‌كنند؛ ليكن نمى‌توانند او را به ارتكاب زشتى‌ها وا دارند.[١]

با اين توضيح، آنچه در اين مورد بايد بررسى شود، دو مسئله است:

نخست. به بند كشيده شدن شياطين در ماه رمضان.

دوم. بررسى عوامل پنهان در وراى انجام دادن گناهان در اين ماه، با آن كه شياطين در بندند و نقش گم‌راهگرانه ندارند.

علّت به بند كشيده شدن شياطين در ماه رمضان‌

تحليل و بررسى روايات دينى در موضوع به بند كشيده شدن شياطين و جلوگيرى از آنها در ماه رمضان، دو علّت را نشان مى‌دهد، با اين توضيح كه علّت دوم در طولِ علّت اوّل است:

١. طبيعت پيشگيرانه روزه‌

روزه به طور طبيعى، زمينه‌اى را كه شيطان بر اساس آن، انسان را به گم‌راهى مى‌كشاند، از بين مى‌برد. به تعبير دقيق‌تر، زنجيرى كه در ماه رمضان، شيطان را به بند مى‌كشد، چيزى جز خودِ روزه نيست. از اين رو، در حديث پيامبر خدا آمده است:

إنَّ الشَّيطانَ لَيَجرى مِنِ ابنِ آدَمَ مَجرَى الدَّمِ فَضَيِّقوا مَجارِيَهُ بِالجُوعِ؛[٢]

[١] در قرآن آمده است:« چون كار داورى به پايان مى‌رسد، شيطان مى‌گويد: خداوند به شما وعده راست داد. و من به شما وعده دادم؛ امّا تخلّف كردم. من بر شما سلطه‌اى نداشتم، جز آن كه شما را دعوت كردم. شما هم پذيرفتيد. پس مرا سرزنش نكنيد و خودتان را ملامت كنيد»( ابراهيم، آيه ٢٢).

[٢] إحياء علوم الدين: ١/ ٣٤٧؛ المحجّة البيضاء: ٥/ ١٤٨، عوالى اللئالى: ١/ ٢٧٣/ ٩٧ و ص ٣٢٥/ ٦٦، بحار الأنوار: ٧٠/ ٤٢. و نيز بدون جمله:« فضيّقوا مجاريه بالجوع» در منابع زير آمده است: صحيح البخارى: ٦/ ٢٦٢٤/ ٦٧٥٠، سنن ابن ماجة: ١/ ٥٦٦/ ١٧٧٩، مسند ابن حنبل: ٤/ ٣١٣/ ١٢٥٩٣ و ص ٥٦٨/ ١٤٠٤٤، سنن الدارمى: ٢/ ٧٧٦/ ٢٦٨٠.