شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٦٠ - گفتن پيغامبر

نور خرد نهاده شده پس بسا ضدى كه خود را در پى خواهد داشت تاريكى پس روشنى، روشنى پس تاريكى، آسايش پس خستگى. و باز توضيح بيشتر آن در بيتهاى زير است:

جنگ پيغمبر مدار صلح شد		صلح اين آخر زمان ز آن جنگ بد

صد هزاران سر بريد آن دلستان‌		تا امان يابد سر اهل جهان‌

باغبان ز آن مى‌برد شاخ مُضِر		تا بيابد نخل قامتها و بر

مى‌كند از باغ دانا آن حشيش‌		تا نمايد باغ و ميوه خرّميش‌

مى‌كند دندانِ بد را آن طبيب‌		تا رهد از درد و بيمارى حبيب‌

ب ٣٨٧٠- ٣٨٦٦ مدار: گردش جاى، محور، اساس.

مضر: (اسم فاعل از اضرار) زيان رساننده.

قامت يافتن: دراز شدن، رشد پيدا كردن.

بّر: خوبى، نيكويى.

حشيش: گياه خشك.

خرّميش: از خرمى+ ش (مفعولى).

حبيب: دوست و در اينجا مطلق شخص مقصود است.

مضمون اين بيتها نيز تأكيد مطلبى است كه در بيتهاى پيش عنوان كرد و آن اينكه خردهاى ناقص سودهايى را كه در برخى زيانهاست نمى‌بينند، عاقبت بين مى‌داند بقاى اصلح و يا صالح اگر متوقف بر نابودى صالح و يا فاسد باشد، بايد اين كار را انجام داد. و چنان كه شيوه مولاناست اين مطلب را با آوردن مثالهايى روشن مى‌كند. چون كندن گياه هرز به خاطر خوب شدن ميوه، و بريدن شاخهاى خشك براى رشد درخت. سپس به بيان اين نكته مى‌پردازد كه كشتن كافر در شريعت براى ايمن ماندن مؤمن است و آن مانند بريدن عضو فاسد است براى سلامتى‌