شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٤ - صفت توحيد

سنگ‌هاى آسيا را آب بردن: ويران شدن آسيا، در اينجا مقصود باز ماندن شاعر است از گفتار:

بحر كف پيش آرد و سدّى كند		جر كند وز بعد جر مدّى كند
اين زمان بشنو چه مانع شد مگر		مستمع را رفت دل جايى دگر

١٩٦- ١٩٥/ ٢ رفتن اين آب: مقايسه شود با:

اينچ مى‌گويم به قدر فهم توست‌		مُردم اندر حسرت فهم درست‌

٢٠٩٨/ ٣ مولانا در جاى جاى از دفترهاى مثنوى شكايت از كوتاهى فهم مستمعان دارد، و بلند بودن معانى، كه وى در صدد بيان آن است. ليكن از آن جا كه تربيت كنندگان بايد سخن خود را بگويند شايد گوشى شنوا آن را بشنود، ناچار از بيان حقيقتند، و اگر دريافتن آن حقيقت برتر از طاقت همگان باشد، بايد آن را چنان گويند كه در خور دانش آنان شود.

چون شما را حاجت طاحون نماند		آب را در جوى اصلى باز راند

ناطقه سوى دهان تعليم راست‌		ور نه خود آن نطق را جويى جداست‌

مى‌رود بى‌بانگ و بى‌تكرارها		تَحْتَهَا الانَهْارُ تا گُلزارها

ب ٣٠٩١- ٣٠٨٩ طاحُون: آسيا، و استعارت از گرديدن زبان است در دهان.

آب در جوى اصلى باز راندن: استعارت از لب فرو بستن و در انديشه فرو رفتن.

ناطقه: نفسى كه ما بِهِ الامتياز انسان است از ديگر جانداران، قوه تفكّر.